Horyzont Zderzeń Fantastycznych

Magazyn Literacki

Nr 0/2022

E-mail: horyzonty.zf@gmail.com

Wydawca: Stowarzyszenie Krakowska Sieć Fantastyki

Redaktor naczelny: Paweł Majka

Redakcja: Anna Samek, Artur Siwek, Izabela Grabda, Katarzyna Koćma, Krzysztof Rewiuk, Paweł Dybała, Paweł Majka

Współpraca: Agnieszka Włoka, Ewa Zwolińska, Karolina Szastok, Małgorzata Lewandowska

Redakcja tekstów: Anna Samek, Ewa Zwolińska

Korekta tekstów: Katarzyna Koćma, Karolina Szostak

Skład i łamanie tekstów: Artur Siwek

Projekt logotypu ©: Arkadiusz Nowakowski

Projekt okładki ©: Arkadiusz Nowakowski

Słowem wstępu

Wszystko się zmienia, nic nie chce stać w miejscu, a my o tym wiemy i nie wiemy zarazem. Zauważamy to i nie zauważamy. Może nam się przydarzyć przejście przez życie, jakby go nie było, przejście, w którym zdziwimy się tylko dwa razy – najpierw, przychodząc na świat, zastanawiamy się, czym jest to światło, które niespodziewanie wgryza nam się pod powieki; potem zaś, gdy światło gaśnie, jesteśmy zaskoczeni, że to już, choć życie dopiero się zaczęło. A przecież świat jest pełen zmian. Więcej, świat poniekąd sam jest jedną niekończącą się zmianą, a my w niej żyjemy, dziwimy się jej i czasami o niej rozmawiamy. I bywa, że sposobem, w jaki prowadzimy rozmowę, jest literatura. A jeszcze czasem bywa i tak, że owa literatura to fantastyka.

Fantastyka – literatura, która wybiega w inność. W tę szczególną inność, jaką jest przyszłość, albo w tę, jaką jest przeszłość, która się nam nie przytrafiła, albo w zupełne dziwności związane z magią bądź demonami. Fantastyka bywa więc językiem przewidywania, bywa językiem opisu zmiany, możliwej i niemożliwej. I – co prawdopodobnie najciekawsze – sama także podlega zmianie. Może się np. mylić. Przyszłość, która właśnie nadeszła, ujawnia wszystkie popełnione przez fantastów pomyłki. Ale fantastyka, jak każda literatura, staje też naprzeciw zmian społecznych i bywa ich częścią. I jak zawsze w historii (a zatem istnieją jednak rzeczy w pewien sposób niezmienne?) pisarze dorastający we wcześniejszej epoce dziwią się nadejściu pisarzy myślących na nowy sposób. Rozmowa, którą zamieszczamy w tym numerze, dotyczy m.in. tego zjawiska. Bo też część publicystyczną postanowiliśmy poświęcić zmianie. W artykule „Fantastyka wobec zmiany” pochyla się nad tym zagadnieniem Mirosław Gołuński. Ale w tym kontekście da się także czytać artykuł Michała Stonawskiego dotyczący obecnego miejsca polskiego horroru czy historię „Od fana do profesjonalisty” Marcina Zwierzchowskiego.

Dziś zmagamy się ze zmianą w sposób szczególny. Choć przywykliśmy pobłażliwie traktować nieco napuszoną hipotezę Fukuyamy, wielu z nas równocześnie przyzwyczaiło się do życia w prywatnych „końcach historii”, w których ścieżki naszego świata były z grubsza wytyczone. Niespodziewanie jednak wybuchła pandemia, po niej zaś wybuchła wojna, bardzo blisko nas. I świat się zmienił. Czy fantastyka nas na to przygotowała? Czy ma już odpowiedzi na pytania nowego świata? Może choćby komentarz?

Wielu z nas pisze, część z piszących publikuje. W ostatnich latach pojawiły się przynajmniej dwie nowe fanowskie inicjatywy pozwalające zaistnieć młodym autorom – Fantazmaty i Alpaka, wydawnictwa wyspecjalizowane w publikowaniu antologii. To właśnie tam ukazują się, często niezwykłe, opowiadania autorów, którzy z różnych przyczyn mają kłopot, by przebić się na rynek z debiutem.

Postanowiliśmy i my dorzucić kamyczek do koszyka z polską fantastyką.

Ale: kim jesteśmy „my”?

Pracujemy w Sekcji Literackiej Krakowskiej Sieci Fantastyki. Spotykamy się od około trzech lat, by rozmawiać o naszych tekstach, poprawiać je i ulepszać. Staramy się poszerzać nawzajem swoje horyzonty, zderzać perspektywy. Wydaliśmy trzy antologie, a teraz zamarzył nam się zin. Ten, który trzymacie w rękach, jest szczególny, bo „zerowy”. Służy przedstawieniu się i zaproszeniu Was do współpracy. Zawiera opowiadania wyłącznie tych, którzy uczestniczą w spotykaniach Sekcji, ale to nie znaczy, że zamykamy się na innych twórców. Przeciwnie – gorąco zachęcamy do współpracy. Także w ramach Sekcji, bo pandemia nauczyła nas, że ważne są nie tylko spotkania „na żywo”, co dwa tygodnie spotykamy się online. Dzięki temu mogą z nami pracować osoby spoza Krakowa, a bywa, że i mieszkające akurat za granicą.

Część publicystyczna, poświęcona przede wszystkim szeroko rozumianej zmianie, powstawała początkowo jako osobne pismo, które miało ukazać się w roku 2021. Tamto przedsięwzięcie spaliło na panewce, jednak same teksty uznaliśmy za interesujące na tyle, by zebrać je w naszym zinie.

Marzy nam się, by część publicystyczna była jego istotnym elementem. Dlatego zapraszamy Was do współpracy także w tym zakresie. A jeśli jesteście grafikami, malarzami, rysownikami – także przyjmiemy Was z radością.

Mamy nadzieję, że wszystkim Wam się u nas spodoba.

-

Paweł Majka

Redaktor Naczelny

Spis treści

- Słowem wstępu

- PASTerz

- Żona mode

- Sal

- Xanadu

- Zlecenie

- Radość

- Jednorożce przynoszą same kłopoty

- Apostata, czyli od Bizancjum do współczesnej popkultury

- Mnóstwo ludzi nie tylko chciało pisać, ale także trenować pisanie

- Fantastyka wobec Zmiany.Bardzo subiektywny rekonesans

- Fantastyka wobec zmiany. Zagajenia na początek

- Gdzie jest polski horror? Wzloty i upadki polskiej literatury grozy

- Kariera samouka

- Sezon nagród

Anna Chotoborska

PASTerz

Przedstrach

Gdy śpimy, płomień nad miastem gaśnie. Wartę trzyma Reme, natychmiast nas budzi i przez moment patrzymy w milczeniu na leżącą w dolinie metropolię. Potężna sylwetka elektrowni, promieniująca zwykle błękitną łuną pseudozorzy, tkwi teraz wśród mroku niczym przyczajona bestia. Światła miasta znikają, w miarę jak fale diatoniczne przestają docierać do odbiorników w kolejnych dzielnicach.

– Cholerni samobójcy… Nie wierzyłam, że to zrobią – wzdycha Yuula, ale w jej głosie nie słyszę zaskoczenia, a jedynie obezwładniające zmęczenie.

Reme odgarnia blond grzywę i uśmiecha się krzywo.

– Widać są bardziej szaleni, niż sądziliśmy.

– Liczyłem na więcej czasu i mniejszą presję, ale musimy działać z tym, co mamy – rzuca Hasti, błyskawicznie składając namiot.

Adna poprawia siodło i cała czwórka sprawnie wskakuje mi na grzbiet. Rozkładam skrzydła i nurkuję z krawędzi urwiska w stronę dogorywającego serca miasta.

***

Od czasu zamachu na sza-Grivę grupy Rdzawych Bojowników zorganizowały szereg akcji odwetowych, o różnej skali i z różnym skutkiem. Jednak przejęcie przez terrorystów elektrowni harmonicznej było zdarzeniem bez precedensu. Po raz kolejny zastanawiam się, jak w ogóle mogło do tego dojść. Elektrownia ze swoim wieloetapowym, rozproszonym systemem zabezpieczeń wydawała się celem nie do zdobycia. Musiał zawieść czynnik ludzki. Jak zwykle.

Kolejny raz wątpię w sens tej całej zabawy w ratowanie świata. I kolejny raz głos nieznośnie szlachetnej części mojej duszy przekonuje mnie, że nie pozostaje nam nic innego, jak wciąż próbować. Żywię więc nadzieję, iż tym razem kluczowy błąd popełnią „ci źli”.

***

Szybujemy nad opustoszałym miastem. Większość mieszkańców, zgodnie z obwieszczeniem mera, ewakuowała się wkrótce po tym, jak terroryści zabarykadowali się w elektrowni. Niezauważeni przez nikogo mijamy oba pierścienie murów. Ląduję bezszelestnie na niewielkiej platformie u szczytu masywnej bryły oscylatora.

– Mamy niecałą godzinę, zanim dojdzie do przegrzania wzmacniaczy – mówi szybko Hasti przyciszonym głosem. – Jeśli w tym czasie nie przywrócimy trybu automatycznego, czeka nas cholernie efektowny koniec. Eksplozja zmiecie całą strefę. Rozdzielamy się. Ja i Adna spróbujemy uruchomić zapasowe obwody chłodzące. Miejmy nadzieję, że nie zdążyli ich poważnie uszkodzić. Wy aktywujecie klucze automatyczne. Veiger podrzuci was do sterowni. Jeśli nasze informacje są aktualne, na terenie elektrowni znajduje się około piętnastu Rdzawych, ale raczej się nas nie spodziewają. Musimy tę przewagę wykorzystać.

Kiwamy krótko głowami. Hasti i Adna zeskakują z siodła i ostrożnie ruszają w stronę ciemniejącego pięć metrów dalej włazu do komory oscylatora. Wzbijam się w powietrze i śmigam w mroczny labirynt zabudowań elektrowni.

Języki ludzi

Mężczyzna cierpliwie wsłuchiwał się w szepty umarłych. Rozplątywał zawiłości teorii, zbierał rozrzucone źdźbła hipotez. Choć gubił się wśród krętych ścieżek myśli geniuszy i szaleńców, przestał już zżymać się na ironię losu, który akurat jego wywiódł z tej przeklętej, absurdalnej katastrofy.

Szukał latami, a z każdym rokiem coraz bardziej sam przypominał umarłego. Wreszcie trafił na właściwy ślad. Tarve i Haafna, fizyk i neurobiolog. Dwa nazwiska zapomnianych proroków, w których dostrzegł obietnicę cudu.

Strach

Sterownia znajduje się w przysadzistej ośmiobocznej wieżyczce, na pierwszy rzut oka pozbawionej jakichkolwiek otworów wejściowych. Ląduję koło niedużej budki, kilkadziesiąt metrów od wieży. Reme zeskakuje pierwszy, rozglądając się czujnie dookoła. Yuula rusza za nim w stronę budki, wyjmując z kieszeni klucz dyferencyjny. Szybko przesuwa go wzdłuż krawędzi wąskich drzwi. Po chwili drgają i bezgłośnie wsuwają się w szczelinę w podłodze, ukazując strome schody i niknący w ciemności tunel. Reme podchodzi do mnie.

– Pilnuj wejścia. Jeśli zauważysz coś podejrzanego, daj znać przez wici. – Poprawia słuchawkę bioprzekaźnikową. – W razie czego użyj ogłuszacza.

Mrugam w odpowiedzi. Mężczyzna odwraca się i wkracza w czarny otwór, w którym chwilę wcześniej znika Yuula.

***

Przez następne pół godziny obserwuję okolicę wieży, od czasu do czasu wzlatując na kilkanaście metrów i patrolując teren z góry. Mój kamuflaż skutecznie opiera się zdolnościom percepcyjnym większości znanych mi stworzeń. Mimo to nerwy mam napięte do granic możliwości. Najbliższe kilkanaście minut zdecyduje o naszej i nie tylko naszej przyszłości. Czuję, jak lęk wypełnia każdą komórkę mojego dziewięciometrowego cielska. Po tych wszystkich mutacjach niewiele zostało we mnie z człowieka poza strachem.

Wtedy dwie rzeczy dzieją się równocześnie. Z prowadzącej do wieży budki wyskakują Reme i Yuula, wyglądają na zdenerwowanych. Nagle słyszymy strzał. Błyskawicznie cofają się do wnętrza budki i padają na ziemię. Rozglądam się szybko i dostrzegam błysk broni w oknie budynku po przeciwnej stronie wieży. Skupiam myśli na symbolach „tył”, „góra”, „ja”, „iść”. Wiciowce w przekaźniku na mojej skroni odbierają sygnał i komunikują się z bliźniaczymi koloniami w słuchawkach drużyny.

Najciszej jak umiem odrywam się od ziemi i minąwszy wieżę, lecę w stronę okna, w którym dostrzegłem snajpera. Zdradza mnie ruch powietrza, dostaję w lewe skrzydło. Klnąc w myślach, niezgrabnie próbuję odzyskać równowagę. Naprężam mięśnie środkowych łap, wyrzutnie trzaskają cicho, posyłając dwie kulki w stronę postaci w oknie. Słyszę głuche łupnięcie, gdy strzelec osuwa się na podłogę.

Nie tracąc czasu, wracam po Remego i Yuulę.

– Zmywajmy się stąd, zanim zbiegnie się reszta. Odpaliliśmy sterowanie automatyczne, ale coś nadal jest nie tak. To chyba jakaś blokada emiterów, musimy lecieć do oscylatora! – rzuca szybko Reme, wskakując mi na grzbiet.

– Jesteś ranny! – krzyczy zduszonym głosem dziewczyna, gdy ciężko wzbijam się w powietrze. Szybko nadaję sygnały „nie” i „zagrożenie”, ale chyba jej to nie przekonuje.

W pobliżu budynku oscylatora znajdujemy się nagle w zasięgu przekaźnika Adny i zalewa nas powtarzający się strumień sygnałów: „pomocy”, „krytyczny”, „przeszkoda”. Bez zastanowienia nurkuję prosto w duże okno.

Języki aniołów

Mężczyzna przekuwał wizje umarłych w rzeczywistość. Eksperyment za eksperymentem, prototyp za prototypem, konstruował instrument, który pozwoliłby umarłym ujrzeć jego własne wizje.

Gdy wszczepy były wreszcie gotowe, przez suchą skorupę samotności przebiła się do jego serca nieśmiała duma. Pozwolił sobie nawet na odrobinę luksusu, którego od dawna nie zaznał – nadziei.

Postrach

Trzask tłuczonego szkła miesza się z krzykiem Yuuli. Gwałtownie skręcam w bok i cudem unikam zderzenia z ogromnym wahadłem, drgającym ze straszliwą prędkością na środku hali. Wtedy dostrzegam rozciągnięte na podłodze ciała w czerwonych kombinezonach. Pod ścianą w szkarłatnej kałuży leży Hasti, Adna klęczy przy nim, usiłując zatamować krwotok z tętnicy udowej. Ląduję obok, Reme i Yuula podbiegają do rannego.

– Kiedy próbowaliśmy naprawić zapasowe obwody chłodzące, zauważyliśmy, że emitery są zablokowane. Wtedy nas dorwali – szepcze Adna głucho.

– Musieli wrzucić tam jakiś zakłócacz – stwierdza szybko Reme, podchodząc do pierścienia ośmiu białych słupów otaczających wahadło. – Jest! Użyli strzały dysonansowej! – krzyczy nerwowo, wskazując gruby szary pręt wbity w jedną z kolumn.

– Jeśli ją usuniemy, emitery zaczną działać i rozładują skumulowaną energię? – upewnia się Yuula.

– Tak, ale… – Reme wstrzymuje oddech. – Żeby wyrwać pręt, ktoś musi znaleźć się w środku pierścienia emiterów. Gdy blokada przestanie działać, energia wokół wahadła natychmiast osiągnie stukrotność dawki śmiertelnej…

Zapada cisza. Wpatruję się w pręt, mocno tkwiący w białej kolumnie. Zbyt mocno, by mogła wyrwać go ludzka ręka. Zamykam na moment oczy. Cóż, nie pozostaje nam nic innego… Nadaję sygnały „ja”, „iść” i, nim ktokolwiek spróbuje mnie powstrzymać, jednym ruchem rzucam się do wnętrza pierścienia. Chwytam pręt w zęby i z całych sił ciągnę.

Wtedy to czuję. Coś, czego nie mam prawa pamiętać, wzbiera we mnie gwałtowną falą, rezonuje z całą moją jaźnią. Przeszywająca… samotność.

Głos wołającego na zgliszczach

Mężczyzna spojrzał w rozgwieżdżone niebo i westchnął. Zginął kolejny PASTerz. Neuroimplanty przebudziły się, rozpościerając w jego umyśle mapę hipersześcienną. Dostrzegł wyraźnie depolaryzację dużego ogniska kauzalnego i aż mu się zakręciło w głowie od tego wirującego, rozedrganego kalejdoskopu. A więc udało się. Następny sukces na długiej drodze ratowania świata od apokalipsy. Od kiedy opracował swoją metodę poprawiania przeszłości przy użyciu rezonansu Tarvego-Haafny, pożegnał już dziesiątki PASTerzy. Nadal nie pojmował do końca, jak właściwie możliwe jest zjawisko wpływania na świadomość innej istoty w dowolnym punkcie czasoprzestrzeni, ale nie zamierzał zrezygnować… Nie pozostawało mu nic innego, jak wciąż próbować, wciąż wysyłać kolejnych PASTerzy, by krok za krokiem prowadzili ludzkość ku przyszłości innej niż zagłada. Innej niż samotność ostatniego ocalonego.

-

Anna Chotoborska

Introwertyczka i niespokojny umysł. Z zamiłowania do japońskiej (pop)kultury ukończyła studia azjatyckie, zafascynowana neuronauką i sztuczną inteligencją odbiła w kognitywistykę, obecnie zawodowo realizuje się jako programistka. Od czasu do czasu dopada ją wena twórcza, ale ma więcej inwencji niż konsekwencji. W fantastyce poszukuje głównie oryginalnych wizji innych światów, w realnym życiu – etycznych i estetycznych rozwiązań. Poza tym lubi planszówki, okazjonalnie próbuje też swoich sił w łucznictwie tradycyjnym. Przez większość życia związana z Krakowem, obecnie mieszka na Śląsku.

Paweł Dybała

Żona mode

Po odhaczeniu tak trywialnych czynności jak wstawienie prania, zapakowanie zmywarki czy odkurzenie salonu Piotr z satysfakcją stwierdził, że na liście rzeczy do zrobienia tego popołudnia została mu tylko jedna pozycja, poniekąd wynikająca z większości poprzednich: kupić żonę.

Jeszcze do niedawna myśl taka postawała mu w głowie jedynie okazjonalnie. Zawsze wówczas odganiał ją niczym natrętną muchę, zrzucając owe fantazje na karb nachalnych reklam, atakujących go niemal na każdym kroku, odkąd przeprowadził się do miasta. Zewsząd wyzierały billboardy ze sloganami typu „Żona w dom, bogi śpiom”, nieudolną staropolszczyzną opisującymi scenki przedstawiające drzemiącego na kanapie mężczyznę i sprzątającą z uśmiechem niewiastę. Dzień w dzień, stojąc w tramwajowych korkach w drodze do pracy, bezmyślnie przyglądał się płynącym nad ulicami holograficznym obrazom, uzmysławiającym odbiorcom, iż żywot z małżonką jest istną idyllą, a każdy szanujący się facet powinien w te pędy ruszyć do najbliższej siedziby Filis Corp., by zaopatrzyć się w nowy model.

Piotr bardzo długo żył w przekonaniu, że jest na te kampanie w pełni odporny. U nich, na wsi, żony pozyskiwało się normalnie, przez ślub, poprzedzony zwykle stosownymi zalotami. Pewnie, coś tam kiedyś słyszał o emulujących małżonki androidach, ale nie poświęcił tej koncepcji zbyt wiele czasu, wrzucając ją do mentalnej szufladki z napisem „fanaberie miastowych”.

Skąd zatem ta diametralna zmiana zdania? Wiadomo, spece od marketingu potrafią tak skonstruować przekaz, by wciskał się w mózg, niepostrzeżenie jak szczypawica do ucha nocą. Ale czy tylko o to chodziło? Może nie bez znaczenia były też bezskuteczne zaloty, którymi Piotr usiłował obdarzyć koleżankę z pracy? Nie żeby od razu chciał ją pojąć za żonę… A może chciał? Tak czy inaczej, nie wyszło, w związku z czym pewnego wieczoru on wylądował sam w kinie, zaś okazały bukiet róż – na śmietniku.

Może to przez mamę, która zawsze za niego sprzątała, z takim trudem przychodziło mu robienie tego samemu? Albo to już po prostu ten wiek? Tak czy inaczej, gdy jakiś czas temu na jego konto przyszła pierwsza w karierze szesnastka, Piotr wszedł na stosowną stronę internetową i zaczął przeglądać modele żon.

To był błąd. Po kilkunastu minutach klikania w głowie mu się kręciło od zdjęć ślicznotek szczerzących bielutkie zęby w uśmiechach, nazw modeli, specyfikacji, opcji dodatkowych i tym podobnych. Niby wiedział, że żona żonie nierówna, ale to, co ujrzał, przerosło jego najśmielsze oczekiwania. Zatrzasnął laptopa i stwierdził, że skoro już postanowił, co postanowił, załatwi sprawę klasycznie, po staremu.

I tak oto, po pełnym refleksji kilkunastominutowym spacerze w oparach smogu, Piotr stanął przed największym w mieście salonem Filis Corp. Odetchnął głęboko, ogrzewając na moment wilgotny materiał maseczki, po czym wszedł do jasnego, przestronnego wnętrza.

Zbyt jasnego. I zbyt przestronnego. Zamrugał nerwowo, usiłując okiełznać feerię świateł, ogarnąć rozkład przestrzenny salonu i tego, co się w nim znajduje. Nie zdążył.

– Witam serdecznie! – Piotr drgnął niespokojnie, gdy z jasności wyłonił się dość młody, uśmiechnięty od ucha do ucha mężczyzna w garniturze, niejaki Jacek, jak głosiła plakietka na kieszonce świetnie skrojonego garnituru. – Co pana do nas sprowadza?

– Chciałbym… Żonę chciałbym kupić. – Tekst nie zabrzmiał tak fajnie i nonszalancko, jak wtedy, gdy powtarzał go sobie w myślach.

– A kto by nie chciał! – roześmiał się Jacek, gestem wskazując na wnętrze salonu. Piotr dopiero teraz zauważył tłumy klientów, kłębiące się między stoiskami. – Zwłaszcza teraz, przed świętami! Czy wybrał pan już model?

– Właśnie, ekhem… Właśnie jeszcze nie.

– Rozumiem, więc potrzebuje pan porady. Zapraszam.

Stojące nieopodal biurko wyposażone było w szerokokątny monitor holograficzny z panelem dotykowym. Wyświetlały się na nim kolejne modele żon w różnych pozach i strojach, z miotłami, grabiami, szmatkami, w fartuszkach kuchennych, ogrodniczkach, kusych spódniczkach…

– Proszę wypełnić ankietę, bym mógł przygotować dla pana spersonalizowaną ofertę. – Z kontemplacji wyrwał go głos sprzedawcy podającego mu tablet.

Kwestionariusz okazał się kilkunastostronicową broszurką, zawierającą takie pytania jak „Z którymi pracami domowymi masz największy problem? (oceń w skali od 1 do 10)” czy „Jak bardzo dominujący masz charakter?”. Sprzedawca Jacek cierpliwie czekał, aż przebrnie przez ocenę (punktową, a jakże) własnych preferencji seksualnych, potrzeb romantycznych czy, jak to ujęli twórcy ankiety, „współczynnika toksyczności emocjonalnej”. Gdy Piotr, machając obolałą dłonią, wreszcie kliknął „zakończ” i oddał tablet sprzedawcy, ten szybko przełączył kilka opcji. Holograficzny ekran monitora na biurku zamigał, po czym wyświetlił się na nim rząd kobiecych sylwetek.

– Nasz system wybrał dziesięć modeli najlepiej pasujących do pańskich preferencji. Te podświetlone na zielono mieszczą się w zdefiniowanym przez pana przedziale cenowym. Kolor niebieski oznacza nieznaczne przekroczenie budżetu, natomiast złoty – produkty klasy premium, które jednak chciałbym panu przybliżyć, ponieważ…

– Dziękuję, nie trzeba! – zareagował szybko Piotr, przytłoczony i oszołomiony mnogością opcji. – Wystarczą te zielone…!

– Rozumiem. – W profesjonalnej minie sprzedawcy Jacka próżno było szukać choćby śladu rozczarowania. Przesunął ręką po tablecie. Na ekranie zostały cztery sylwetki. Jedna, oprócz zielonej obwódki, podświetlona była na srebrno, jednak uwagę Piotra przykuła inna, niewysoka blondynka o miłym, nieśmiałym uśmiechu, ubrana w czarno-biały fartuszek z falbankami.

– Czy może mi pan powiedzieć coś więcej o tej?

– Ach, model Maria. – Uśmiechnął się sprzedawca. – Świetny wybór na początek. W pakiecie standardowym ma podstawowe, uniwersalne oprogramowanie, z możliwością uaktualnienia do wersji plus alfa 14.0.7. Obecnie mamy Marię w zestawie z dwuletnią gwarancją, z opcjonalnym przedłużeniem do czterech, co bym bardzo polecał, bo wie pan, jak to bywa z tymi gwarancjami producentów. Zaletą tego modelu jest niewątpliwie duża pamięć, świetnie się sprawdza przy funkcji sekretarki. W stawach zastosowano silniczki bezszczotkowe, dzięki czemu żona działa cicho i płynnie. Profil charakterologiczny określamy fachowo jako „względnie skromny”, co jest zgodne z pańskimi oczekiwaniami, jednak zaznaczam, że możliwa jest jego modyfikacja, znowuż, odpłatnie. Co jeszcze? Cóż… Powiem panu prywatnie – zniżył głos, nachylając się porozumiewawczo ku Piotrowi – że sam planuję zakup Marii, akurat będę teraz wymieniał stary model i doszedłem do wniosku, że nie ma sensu rzucać się na sektor premium, tam płaci się głównie za markę. Tak więc, powtarzam, wybór jak najbardziej słuszny.

– Tak pan sądzi? – Piotr ucieszył się szczerze tyleż pochwałą własnego gustu, co perspektywą rychłej finalizacji zakupu. – To chyba faktycznie wezmę.

– Świetnie. – Jacek kliknął w wizerunek kobiety. Pół ekranu wypełniły okna z opcjami do wyboru. – To teraz tak: baterię chce pan zwykłą czy podwójną z szybkim ładowaniem? Ta druga jest dodatkowo płatna dwie stówki.

– A… to wezmę zwykłą.

– Jest pan pewien? Na tym, co dają w standardzie, żona popracuje nie więcej niż parę godzin, w zależności od tego, co jej pan zada. Energii starczy na posprzątanie trzypokojowego mieszkania tudzież na pół seksu.

– Pół? Jak to pół? – zdziwił się nieprzyjemnie Piotr.

– Seksy strasznie żrą baterię. – Skrzywił się Jacek. – Zwłaszcza gdy żona jest stroną aktywną, a pan, zdaje się, zaznaczył…

– Wiem, co zaznaczyłem – przerwał szybko Piotr. – Dobrze, wezmę baterię podwójną.

– Tak, to dobry pomysł. – Klik. – Dalej, ubrania. Jakie zestawy pan sobie życzy? Mamy akurat tanie pakiety codzienne, bielizna jest trochę droższa. Stroje robocze, jak fartuszki, kosztują od trzech stówek wzwyż. A jeśli życzy pan sobie…

– Zaraz, zaraz. W zestawie nie ma ubrań?

– Ależ skąd, podana cena dotyczy samego ciała, bez dodatków! – Piotr przysiągłby, że Jacek spojrzałby na niego z politowaniem, gdyby pozwolił mu na to profesjonalizm.

Westchnął głęboko. Po wybraniu kilku zestawów strojów dla małżonki in najbliższa spe, Piotrowi pociemniało przed oczami, gdy zobaczył podsumowanie łącznej ceny.

– Chy… chyba jednak mnie nie stać… – wydukał, odsuwając krzesło.

Sprzedawca odchrząknął.

– Rozumiem więc, że podana przez pana kwota ma obejmować również wszystkie koszty poboczne?

– No… tak? – Piotr poczuł nagły przypływ irytacji. – Inaczej to chyba trochę bez sensu…?

– W takim razie – na ekranie znów pojawiły się wcześniejsze cztery modele – nie ma pan zbyt dużego wyboru.

Hologram wypełniła podświetlona na srebrno sylwetka długowłosej brunetki o przenikliwym spojrzeniu. Nad nią zamigał wesoły, zielono-czerwony napis „tylko teraz!”.

– Model Aldona akurat mamy w świątecznej promocji. Żona w wersji, że tak powiem, budżetowej, z podstawowym pakietem ubrań, baterią ciut lepszą niż podstawowa u Marii, generalnie pakiet gotowy do użycia. Technologia stawów jest jeszcze z poprzedniej generacji, więc producentowi zależy na wyczyszczeniu magazynów. A, no i jedna rzecz – oprogramowanie. To taki dość rzadki system, na licencji francuskiej, teraz już rzadziej stosowany. Ma wszystkie potrzebne aplikacje, ale może być docelowo problem z aktualizacjami.

– Nie szkodzi. – Piotr z zainteresowaniem przyglądał się Aldonie. Średniego wzrostu, nie za gruba, nie za chuda, rysy twarzy dość delikatne… – A dałoby się zmienić jej włosy? Na przykład na takie, jak ma Maria?

– Owszem, ale to by sporo kosztowało. Owłosienia dla starszych modeli już prawie się nie produkuje, więc należałoby…

– Dobra, nieważne, taka może być! – Piotr niemal krzyknął. Z każdą chwilą Aldona podobała mu się coraz bardziej. Podobnie jak jej cudownie niezmienna, podświetlona na srebrno cena.

– No dobrze. – Jacek odznaczył kilka opcji i przesunął ekran w dół. – W takim razie została nam kwestia przedłużonej gwarancji… – Zerknął na kręcącego energicznie głową klienta. – Uhm, rozumiem, oraz aktywowanie „żona mode”.

– Żona co…?

– Tryb działania umożliwiający korzystanie ze standardowych opcji żony. Bez niego będzie pan zmuszony uruchamiać wszystkie aplikacje ręcznie, w dodatku deweloper nie gwarantuje w pełni poprawnego działania. „Żona mode” można aktywować w abonamencie miesięcznym, półrocznym bądź rocznym, przy czym najbardziej opłacalny jest, rzecz jasna, ten ostatni…

– O nie! – Piotr zerwał się z krzesła. – Żadnych dodatkowych kosztów! Biorę to, co jest!

– Jeśli jest. – Sprzedawca również wstał. – Sprawdzę, czy mamy jeszcze Aldony w magazynie.

Piotr zmiął w ustach przekleństwo.

Po kilku minutach Jacek wrócił z plikiem dokumentów.

– Proszę udać się z tym do kasy, a następnie do magazynu po odbiór. Dziękuję za zakup, do zobaczenia. – Na jego twarzy pojawił się zaledwie cień służbowego uśmiechu.

Piotr rozejrzał się po sklepie. Przed najbliższą kasą ciągnęła się sporych rozmiarów kolejka. Nie przeszkadzało mu to. Przez kilkanaście kolejnych minut, co i rusz zerkając na widniejące w dokumentach nazwę produktu i cenę, zastanawiał się, jak to właściwie jest mieć żonę.

***

Drzwi taksówki bagażowej trzasnęły głośno, a Piotr stanął przed wejściem do bloku, oparty o wielkie pudło. W myślach przeliczył koszty opcjonalnej dostawy z wniesieniem i, zadowolony, stwierdził, że nadal wyszedł na plus, choć nie aż taki, jak miał nadzieję.

Błogosławiąc windę, wtaszczył karton do mieszkania. Zajął cały środek salonu. Jak wykazała sekcja wykonana nożykiem do tapet, wewnątrz znajdowało się kilka mniejszych pudeł z okablowaniem i instrukcjami, jak również tablet sterujący oraz foliówka z promocyjną czapeczką Mikołaja.

Oraz, rzecz jasna, sama żona.

Po rozcięciu kolejnego kartonu i odwinięciu metrów folii bąbelkowej oczom Piotra ukazała się Aldona. Wstrzymał oddech. Była… nie, nie piękna. Widział piękniejsze, zwłaszcza tego dnia w salonie. Bardziej dopracowane, ludzkie, w jego typie. Aldony nie nazwałby ideałem. Ale była jego.

Wyczytał w instrukcji, że przed pierwszym użyciem żonę należy ładować przez co najmniej osiem godzin. Po podłączeniu do prądu bezprzewodowej ładowarki pod powiekami Aldony coś się poruszyło. Rozległo się piknięcie, a potem delikatne buczenie. Od zimnego dotąd ciała kobiety poczuł pierwsze oznaki ludzkiego ciepła.

Zasnął błyskawicznie, wykończony, ale zadowolony również z faktu, iż następnego dnia miał wolne. Śniło mu się, że nie musiał sprzątać.

***

Zdarzało się, że budziły go zapachy. W domu, na wsi, z gatunku tych swojskich, choć nieprzesadnie aromatycznych. Tu, w mieście, czasem spora część układu okresowego pierwiastków, osobliwie metale ciężkie. Nie pamiętał jednak, czy kiedykolwiek obudził go zapach świeżo zaparzonej kawy. Czy jakiejkolwiek kawy. Zaciągnął się nim z lubością i otworzył oczy.

Nachylająca się nad nim Aldona wyglądała zupełnie inaczej niż wczoraj. Choć nie wykonywała energicznych ruchów, całe jej ciało wydawało się tętnić życiem. Uśmiechnęła się nieśmiało i podsunęła mu pod nos tacę z parującym kubkiem i kilkoma kolorowymi kanapkami.

– Jak się spało? – Miała aksamitny, niski, przyjemny dla ucha głos.

– Świetnie… – zachrypiał i odchrząknął. – Ty… em, już się… naładowałaś?

– No wiesz, spałeś dziewięć i pół godziny. – Uroczym ruchem założyła kosmyk włosów za ucho. – Stwierdziłam, że przynajmniej ja nie będę się lenić i wzięłam się do roboty.

– To bardzo miło z twojej strony. – Piotr puścił ten przytyk mimo uszu. – A… co jeszcze zrobiłaś?

– Posprzątałam łazienkę. Umyłam podłogę w kuchni. Ułożyłam buty. A teraz idę zrobić pra… – Aldona nagle zamarła w bezruchu, a jej oczy stały się dziwnie puste.

– Hej? Co ci? – zdziwił się Piotr. – Bateria padła?

Kobieta pokręciła głową.

– To co się dzieje? Miałaś chyba robić pranie?

– Działanie aplikacji zostało zatrzymane – wyrecytowała beznamiętnym głosem. – W celu wznowienia działania uruchom panel kontrolny i postępuj zgodnie ze wskazówkami.

Piotr podniósł leżący na stole tablet i włączył urządzenie. Ekran na dłuższą chwilę wypełniło logo Filis Corp. Wreszcie ukazał się pierwszy komunikat:

W celu założenia konta użytkownika podaj login (imię).

Przez chwilę rozważał jakiś zabawny pseudonim, jednak doszedł do wniosku, że małżonka powinna zwracać się do niego po imieniu.

Witamy w systemie operacyjnym Tyrsys. Pierwsze logowanie może trochę potrwać. Dziękujemy za cierpliwość.

Po kilkunastu minutach Piotr wiedział, że jest za co.

Wreszcie na ekranie pojawiło się kolejne okno.

Czy chcesz aktywować tryb „żona mode”?

Przycisk „tak” był, rzecz jasna, o wiele większy i bardziej zachęcający od odmownego.

Czy jesteś pewien? Dzięki „żona mode” twoja małżonka może już od dziś funkcjonować o wiele sprawniej.

Pamiętaj, że w każdej chwili możesz aktywować „żona mode” z poziomu ustawień. Życzymy wszystkiego dobrego na nowej drodze życia.

Okno zastąpiła staromodna ikona klepsydry, którą po iluś obrotach zastąpił komunikat:

Działanie aplikacji „pranie” zostało nieprawidłowo przerwane. Czy chcesz przeprowadzić automatyczną diagnozę i reset aplikacji?

Niestety, automatyczna diagnoza i reset są dostępne tylko po aktywowaniu trybu „żona mode”. By wykonać reset ręcznie wejdź w menu Ustawienia – Ustawienia zaawansowane – Opcje aplikacji.

„Spokojnie, to tylko pierwsze uruchomienie”, uspokajał się w myślach Piotr, próbując doklikać się do właściwych ustawień. „Nie znam systemu, nigdy nie miałem… żony, nic dziwnego, że nie wszystko idzie tak, jak powinno. Mmm, pyszna ta kawa…”.

Po którymś przełączeniu opcji w gąszczu niezrozumiałych haseł Aldona wreszcie zamrugała oczami i drgnęła.

– Co to ja miałam…? – Rozejrzała się bezradnie.

– Zrobić pranie? – przypomniał uprzejmie mężczyzna.

– Ach, faktycznie! – ucieszyła się szczerze Aldona. – Dziękuję ci, Piotrze! – Raźno ruszyła ku łazience, jednak zastygła w pół kroku.

– Co tym razem? – Piotr nerwowo stuknął w ekran tabletu.

Bateria wyczerpana. Podłącz żonę do modułu ładującego.

Miał ochotę zakląć, ale bardzo nie chciał psuć sobie pierwszego dnia z małżonką. Zwłaszcza że dopiero co zwróciła się doń po imieniu. Mamrocząc pod nosem, ponownie rozpoczął wędrówkę po ustawieniach. W dziale „Powiadomienia” znalazł opcję „informuj o stanie akumulatora”.

Informacja o stanie akumulatora jest dostępna tylko po aktywowaniu trybu „żona mode”.

Czy chcesz aktywować tryb „żona mode”?

Piotr z westchnięciem podłączył moduł ładujący do najbliższego gniazdka.

***

– Piotrze, czas wstawać. – W ciemności rozbrzmiał aksamitny głos Aldony. – Pora do pracy. Zrobiłam ci pyszne śniadanko…

Zerwał się z łóżka, w panice usiłując odgonić resztki snu.

– Ubranie leży złożone na krześle – podpowiedziała uprzejmie małżonka.

Nadal na wpół ślepy zaczął szarpnięciami wciągać spodnie. Nagle jego wzrok padł na ścienny zegar.

– Aldona, przecież jest trzecia w nocy!

– Ojej… – stropiła się żona. – Trzecia? Nie ósma…?

– Nie, do diaska! Poszedłem spać dwie godziny temu!

– Przepraszam… Znów mi się zegar przestawił na inną strefę czasową… – Na twarzy Aldony zagościł autentyczny smutek, a jej podbródek zadrżał lekko.

– No już, już. To ja przepraszam, że krzyknąłem. – Objął ją delikatnie. Aldona wtuliła się w jego ramię. – Jutro spróbujemy coś na to poradzić, dobrze?

– Dobrze… – chlipnęła. – To ja się na wszelki wypadek podładuję. Słodkich snów, kochanie…

Piotr zgasił nocną lampkę. Do wypłaty zostały dwa tygodnie. Może jednak nie trzeba będzie tak długo czekać i da się coś zdziałać…?

Kliknięciem wybudził tablet i po raz nie wiadomo który wszedł w ustawienia. Bez większych nadziei. Słusznie.

Automatyczna synchronizacja strefy czasowej jest dostępna tylko po aktywowaniu trybu „żona mode”.

Diagnostyka pamięci jest dostępna tylko po aktywowaniu trybu „żona mode”.

Inteligentne zarządzanie zasobami jest dostępne tylko po aktywowaniu trybu „żona mode”.

Aplikacja „seks” jest dostępna tylko po aktywowaniu trybu „żona mode”. W trybie podstawowym możliwe jest uruchomienie aplikacji „pocałunek”.

Aplikacja „pocałunek” wymaga zainstalowania aplikacji „romans”.

Aplikacja „romans” wymaga nowszej wersji systemu operacyjnego.

Aktualizacja systemu operacyjnego jest dostępna tylko po aktywowaniu trybu „żona mode”.

Dwa tygodnie. Jakoś wytrzyma. Byle tylko Aldona już nie płakała.

***

Jakoś. To słowo jeszcze nigdy nie wydawało mu się tak ciężkie i smutne jak teraz, nie miał jednak ani sił, ani czasu na językowe rozważania. Zwlókł się z łóżka i spojrzał na stojącą w kącie Aldonę. Obok leżał odłączony moduł ładujący.

Ostrożnie, lawirując pomiędzy rozrzuconymi utensyliami porządkowymi, przedostał się do kuchni. W zlewie piętrzyły się naczynia. Jedną ze ścian ozdabiały abstrakcyjne zielone maźnięcia, obok zaś stał pojemnik z farbą. Piotr sam nie wiedział, czy powinien zacząć rwać włosy z głowy, czy cieszyć się, że uruchomiona z niewiadomego powodu aplikacja „remont kuchni” równie nagle zaprzestała działania.

Wczoraj znów nakrzyczał na Aldonę, a gdy jej zapłakane oczy straciły blask, nie podłączył jej do zasilania. Powoli jednak docierało do niego, że poczucia winy nie da się tak po prostu odstawić do kąta.

Poślizgnął się i ze slapstickowym rozmachem usiadł w kałuży sosu pomidorowego, który rozbryzgnął się na kuchennych szafkach, urozmaicając dodatkowo i tak już malowniczy wzór z przydymionych smug i czegoś zjadliwie zielonego. Musiał przyznać, że wczoraj oprogramowanie małżonki weszło na zupełnie nowy poziom zarządzania pamięcią, z jakiegoś powodu trzykrotnie naraz odpalając aplikację „lunch”.

Do wypłaty został tydzień.

Tego samego dnia wieczorem, gdy już podziękował mamie za przelew i wielokrotnie zapewnił ją, że wszystko jest w jak najlepszym porządku, wszedł w ustawienia Aldony. W odróżnieniu od wszystkich innych opcji, tę pozwalającą na aktywowanie „żona mode” znalazł bez trudu.

Proces sam w sobie okazał się banalnie prosty. Wybór abonamentu rocznego, płatność przelewem, potwierdzenie, wyrażenie zgody na warunki umowy (przeczytaj).

Piotr zawahał się przed ostatnim kliknięciem i, wspomniawszy wizytę w salonie, postanowił jednak przejrzeć umowę.

Siedemdziesiąt cztery strony. Całości chyba nie ma sensu czytać?

1. Właściciel żony z aktywnym trybem „żona mode” zobowiązuje się zapewnić jej godziwe warunki życia i codziennego funkcjonowania.

No dobra. To chyba rozumie się samo przez się?

2. Właściciel pokrywa wszelkie koszty utrzymania żony, przez co rozumie się zakup koniecznych do prawidłowego funkcjonowania towarów i usług.

Ma sens.

3. Właściciel żony z aktywnym trybem „żona mode” nie ma prawa krzywdzić małżonki fizycznie ani psychicznie. Działania takie możliwe są jedynie po aktywowaniu dodatkowej płatnej funkcji „przemoc premium”.

Piotr parsknął zniesmaczony.

4. Optymalnymi warunkami działania żony z aktywnym trybem „żona mode” są lokale o powierzchni powyżej stu metrów kwadratowych. Używanie żony w mniejszych lokalach może poskutkować błędnym działaniem oraz prowadzić do powstania usterek.

Hm. Jego kawalerka nie należała do najmniejszych, ale nadal powinna mieć dwa razy większy metraż. No nic. Zobaczymy, może to tylko takie gadanie.

5. Wszelkie usterki wynikające z wadliwego oprogramowania powinny być zgłaszane do producenta (patrz punkt 48). Usterki powstałe na skutek nieprawidłowego użytkowania usuwane są w trybie opisanym w punkcie 71, podpunkt B.

6. Dezaktywacja trybu „żona mode” poskutkuje usunięciem z pamięci żony całego rejestru powstałego od momentu jego aktywowania.

Ziewnął. Kolejne punkty szczegółowo opisywały specyfikację poszczególnych segmentów oprogramowania, ostrzeżenia przed wielogodzinnym zanurzaniem małżonki w cieczach i podobne treści. Piotr przerzucił wszystkie strony ot tak, dla spokoju sumienia, po czym kliknął „akceptuj”.

Na ekranie wyświetlił się ozdobny, złoty komunikat.

„Ponieważ dostałeś, coś tak drogo cenił,

Winszuję, panie Piotrze, żeś się już ożenił”.

Ożenił się. Tak po prostu. Nie tak, jak kiedyś to sobie wyobrażał, ale fakt pozostał faktem. Trzeba będzie powiedzieć mamie.

Na razie jednak podłączył małżonkę do ładowarki.

***

Z pewnym zdziwieniem stwierdził, że owszem, obudził go zapach, ale bynajmniej nie kawy, lecz przewiercająca nozdrza woń środków czyszczących. Z łazienki dobiegały ciche stuknięcia. Po chwili wyłoniła się z niej ubrana w fartuszek, promiennie uśmiechnięta Aldona.

– Dzień dobry, kochanie! Jak się spało?

– Nie najgorzej. – Odwzajemnił uśmiech. – Mogę liczyć na kawkę i śniadanie?

– Możesz. Za jakąś godzinkę.

– Ale ja chciałbym teraz…

– Teraz, Piotrusiu, sprzątam.

Czy mu się zdawało, czy w jej głosie usłyszał cień politowania?

– No dobrze, to może sam sobie zrobię. – Poczłapał do lśniącej czystością kuchni, wstawił wodę w czajniku i jął przeglądać zawartość lodówki. Nagle usłyszał chlipnięcie.

W drzwiach stała Aldona. Po policzkach ciekły jej łzy.

– Już mnie nie potrzebujesz, tak…?

Jej cichy, łamiący się głos trafił go prosto w serce.

– Aldonko, skarbie…! Nie mów tak! – Przytulił ją mocno i czule pogłaskał po głowie. – Oczywiście, że cię potrzebuję! Nie martw się, poczekam na to śniadanie, co to dla mnie godzinka!

– Dziękuję, Piotrusiu… – Pociągnęła nosem. – Jesteś dla mnie taki dobry… – Otarła rękawem oczy. – To ja się pospieszę ze sprzątaniem, potem szybko sobie coś wciągniesz i pojedziemy na zakupy!

– Pojedziemy? Zwykle kupuję tu niedaleko, w osiedlowym…

– Chyba nie myślisz, że pozwolę ci dalej truć się tymi odpadami dla plebsu? – zbulwersowała się Aldona. – O nie, mój drogi. Jedziemy do Lindta. Najwyższy czas, żebyś poznał smak prawdziwego jedzenia!

– Dobrze, kochanie. – Przytulił ją ponownie, winszując sobie w myślach, że zapobiegawczo poprosił mamę o nieco większą pożyczkę. – Pojedziemy, gdzie tylko zechcesz.

***

Piotr doszedł do wniosku, że wino szumiało mu w głowie zdecydowanie mniej, niż powinno. Za cicho, by zagłuszyć uporczywe myśli o zaległych ratach kredytu, niezapłaconych rachunkach i odległej perspektywie wypłaty.

Gdy tego popołudnia nowym, kupionym zdecydowanie ponad stan i na raty autem wrócili z kolejnych zakupów, stwierdził, że coś mu się od życia należy. Podłączył Aldonę do ładowania, sam zaś, zmęczony, acz zaciekawiony, kliknął w jej menu ikonę „seks”.

Pierwsze uruchomienie wybranej aplikacji wymaga zainstalowania rozszerzenia „kolacja przy świecach”. Czy chcesz kontynuować?

By zapewnić poprawne działanie aplikacji „kolacja przy świecach” należy zaopatrzyć się w: wino, świece, wykwintny posiłek (kliknij tu, by wyświetlić preferencje modelu).

Po kilku minutach na stronach dowożących dania kuchni francuskiej przestał liczyć, ile za to wszystko zapłaci. Pomyślałby, że kto bogatemu zabroni, ale w czas zreflektował się, że jego to nie dotyczy.

Wszystko szło dobrze – do pewnego momentu, niestety dość wczesnego. Gdy Aldona skosztowała ślimaków w sosie roquefort, zmarszczyła brwi i stwierdziła, że są „owszem, smaczne”. Ratatouille podeszło jej „nawet, nawet”, za to przy truflach nie zdzierżyła i po jednym kęsie oznajmiła, że już ich nie tknie. Podobnie było z winem, którego nazwy nie potrafił nawet wymówić, a które okazało się zbyt wytrawne, w nieodpowiedniej temperaturze i w ogóle nie z tego regionu, co powinno. Na zrezygnowane oświadczenie Piotra, że w takim razie pozostaje mu upić się z żalu, Aldona, rzecz jasna, się rozpłakała. Stanęło więc na dwóch lampkach. Oraz komunikacie informującym, że aplikacja „kolacja przy świecach” zakończyła działanie. Aplikacji „seks” uruchomić się oczywiście nie dało.

Piotr spojrzał na leżącą obok żonę. Wyglądała, jakby naprawdę spała. Głęboko, mocno. Tak mocno, że nie usłyszy, jeśli wymknie się do kuchni.

Na wszelki wypadek nie zapalając światła, korzystając z blasku latarni za oknem, nalał sobie pełen kubek wina i wychylił duszkiem. Odstawił go, otarł usta i… niemal krzyknął na widok stojącej w drzwiach sylwetki.

– Prosiłam cię, żebyś nie pił. – W jej głosie dał się słyszeć wręcz upiorny spokój.

– Prosiłaś – przyznał Piotr w nagłym przypływie odwagi. – Ale nie posłuchałem.

Aldona patrzyła na niego przez chwilę w milczeniu. Czekał, aż się rozpłacze, jednak nic takiego nie nastąpiło.

– Dzisiaj śpisz na kanapie – oznajmiła nieznoszącym sprzeciwu głosem, po czym odwróciła się na pięcie i odeszła.

Piotr westchnął ciężko i dolał sobie wina.

***

– Nie, proszę pana. Nie chcę aktualizować systemu ani żadnej aplikacji. Słucham? Ale przecież już tłumaczyłem, na czym polega problem. Chciałbym skorzystać z gwarancji… Nie! Nie zresetować! Wymienić na nowy egzemplarz, najlepiej na inny model! Przepraszam, co takiego…? Jak to nie spełnia kryteriów? Przecież… Tak, wiem, punkt dwudziesty ósmy i tak dalej, ale… Powtarzam, nie chcę żadnego dodatkowego modułu! W dupie mam wasze bonusy! Halo…? Halo!? – Piotr z furią cisnął telefon na fotel. Przez chwilę chodził wściekłym krokiem po pokoju, po czym siadł przy biurku i przyjrzał się kartce z wynotowanymi kilkoma pozycjami. Ta najniższa, „zadzwonić do serwisu”, dołączyła do grona skreślonych, takich jak „spróbować nie ładować”, „odciąć dopływ funduszy” czy „zainfekować system”.

Odłożył kartkę i udał się do kuchni po panel sterujący, na którym wciąż widniał komunikat:

Dezaktywacja automatycznego ładowania baterii jest niewykonalna w trybie „żona mode”.

Ciche piknięcie poinformowało go o nowej wiadomości w skrzynce. Otworzył.

Re: Pytanie – żona mode

Szanowny Panie,

z przykrością informujemy, że, zgodnie z regulaminem usługi, w przypadku przedterminowej rezygnacji z usługi „żona mode” nie przewidujemy zwrotu abonamentu. Przypominamy również, iż używany przez Pana produkt w tym trybie funkcjonuje w pełni autonomicznie, w związku z czym nie istnieje możliwość jego dezaktywacji, co uregulowane jest artykułem czterdziestym trzecim…

Nie miał ochoty czytać dalej. Przymknął oczy i głęboko westchnął.

– Kochanie, co to jest?

Drgnął i odwrócił się. Aldona, która najwidoczniej niepostrzeżenie wróciła z zakupów, stała pośrodku salonu, w drżącej dłoni trzymając jego kartkę z notatkami.

– Aldonko, poczekaj, zaraz ci wytłumaczę…

– Właściwie to nie musisz. – Gdy się do niego zbliżała, w jej wzroku i głosie pojawiły się stalowe akcenty. – Lepiej już nic nie mów.

***

Filidor Filis łyknął whisky i rozsiadł się za biurkiem w czarnym, skórzanym fotelu. Przeszło mu przez głowę, że zachowuje się cokolwiek sztampowo, jak obrzydliwie bogaty biznesmen rodem z hollywoodzkich filmów, ale z drugiej strony – co miał poradzić, że opis ten w zasadzie stanowił jego wyczerpujące résumé.

Założył nogę na nogę i już miał pogrążyć się w rozmyślaniach, gdy ekran holofonu zamigotał i w akompaniamencie wesołej muzyczki wyświetlił komunikat: połączenie przychodzące – szef kancelarii prezydenta.

– Dobry wieczór szanownemu panu! – Uśmiechnął się szeroko do poważnego, by nie rzec – smutnego jegomościa w garniturze i okularach. – Czy bardzo pana zaskoczę, mówiąc, jak bardzo nie jestem zaskoczony, że pan dzwoni?

– Nie. Do rzeczy. – Smutny jegomość bynajmniej nie poweselał. – Wie pan, o co chodzi.

– Wiem. Jednak nie odmówię sobie przyjemności poproszenia pana o wyjaśnienie.

– Do sejmu wpłynął projekt ustawy regulującej sprzedaż androidów i ich oprogramowania, ze szczególnym naciskiem na uwzględnienie praw konsumenckich. Rozumie pan, co to oznacza, prawda?

– Rozumiem bardzo dobrze. I jak proponujecie panowie to rozwiązać?

– My? – zdziwił się jegomość. – To, zdaje się, pana zadanie?

– Drogi panie! – roześmiał się Filis, chodź wszystko w nim buzowało. To była jego chwila triumfu, moment, na który czekał zdecydowanie zbyt długo. – Ja tylko sprzedaję ludziom żony! Od ponad dwudziestu lat, odkąd WHO opracowała tajny raport o masowym wymieraniu ludzi płci żeńskiej, zapewniam naszemu społeczeństwu względnie normalne funkcjonowanie. Zgodnie z zawartą wtedy umową żaden z naszych androidów nie miał bladego pojęcia, że nie jest człowiekiem, nikt się nie zorientował, nie zgłaszał pretensji, nikt nie zauważył różnicy!

– Wiem, do czego pan zmierza, ale…

– To świetnie! Szkoda, że nikt nie wiedział, gdy dwa lata temu cofnęliście nam większość dotacji!

– Było to wynikiem nieuniknionych cięć budżetowych, które…

– No to macie! – Filidor Filis z satysfakcją zaplótł ręce na piersi. – Macie swoje cięcia. Nie dziwcie się tylko, że musiałem skomercjalizować działalność. Próżny żal, jak mówią, po szkodzie.

– Nie dziwimy się. – Smutny poprawił okulary i chustką otarł pot z czoła. – Po prostu obawiamy się, że sprawy zaszły za daleko. Komercjalizacja to jedno, a wadliwy, antykonsumencki system operacyjny to drugie. Czy zdaje pan sobie sprawę, że po ostatnim, kolejnym już incydencie w Sejmie powstanie komisja do spraw zabójstw dokonywanych przez androidy?

– A niech powstaje – parsknął Filis. – Najwyżej pójdę siedzieć. Ciekawe, kto będzie wam produkował małżonki. A właśnie, jak tam Julia? Modele premium to jednak zupełnie inna bajka, prawda?

– Co pan proponuje? – O ile to możliwe, szef kancelarii posmutniał jeszcze bardziej.

– Nazwijmy to resetem. Powrót do sytuacji sprzed dwóch lat. Światu oznajmimy, że produkcja naszych androidów zostaje zakończona, a żony znowu należy zdobywać w sposób tradycyjny. My uruchamiamy produkcję modeli nieświadomych, przystosowanych do funkcjonowania w społeczeństwie, które w ciągu roku zapełniają lukę po wycofanych egzemplarzach. Proste, prawda? Ach, jeszcze jedno! – przypomniał sobie teatralnie Filis. – Obawiam się, że koszty produkcji w ostatnim czasie znacznie wzrosły, więc jeśli nasza umowa miałaby dojść do skutku, dotacja musiałaby zostać zwiększona… powiedzmy, dwukrotnie.

– Przekażę tę propozycję panu prezydentowi. Odezwiemy się w stosownym czasie.

Filis z uśmiechem pokiwał głową do wygaszonego już holofonu. Pewnie, że się odezwiecie. I to prędzej niż później.

***

– Powiem panu w sekrecie, że wybrał pan idealny moment na zakup. – Sprzedawca uśmiechnął się porozumiewawczo do Pawła. – Ten model mamy akurat w świetnej cenie.

– A… czy jest bardzo, no wie pan… używany?

– Wie pan, sprzedaż z drugiej ręki uruchomiliśmy dopiero niedawno, ale zasady selekcji egzemplarzy już teraz są bardzo rygorystyczne. Przyjmujemy jedynie te w wyśmienitym stanie, a wszystkie i tak przechodzą gruntowną renowację. Tak więc nie ma czym się martwić.

– I wszystko jest w zestawie, tak?

– Oczywiście. Ubrania, zrestaurowana bateria, panel sterowania, ładowarka… Nic, tylko kupić i korzystać. Jest tylko jedna kwestia…

– Tak?

– Akurat model Aldona ma zainstalowany system operacyjny na licencji francuskiej, trochę starszego typu…

-

Paweł Dybała

Pisarz, wykładowca, tłumacz mang.

Katarzyna Ophelia Koćma

Sal

Polazłem nie z potrzeby serca, tylko dla urokliwych świateł. Gdy zaczęło się ściemniać, przeskoczyłem ukruszony murek, no bo przecież tak normalnie to człowieka nie wpuszczą. Potem trochę żałowałem. Paskudnie marzłem w cienkiej podfruwajce, ale trzeba mieć niezłego farta, żeby kupić teraz kurtkę. Po co zresztą, skoro człowiek i tak kiśnie w czterech ścianach?

Pokręciłem się wśród zwiędłych wieńców, posterczałem jak ten słup nad świeżym kopczykiem ziemi, a potem wróciłem na mieszkanie z zasuszonym wiechciem oblepionym gliną. Nie żebym był jakiś złodziej i bezecnik, co groby plądruje. Co to, to nie. Po prostu tak sobie stoję, a tu nagle słyszę „fruu” i pod buciorami ląduje wiązanka chryzantem. No to podniosłem, otrzepałem z grubsza, bo całe ufajdane. No i co. Rozejrzałem się, czy nie zwiało z jakiegoś grobowca, bo wiatr potężny, myślałem, że mi się drzewa na łeb zwalą.

Nie wiem, skąd te badyle, ale wziąłem, bo jakoś głupio tak zostawić. Daria wiecznie zrzędziła, że ona to by romantyka chciała, a nie takiego niegramotnego chłopa, co to nawet sam z siebie żadnego chwasta nie kupi. Nie mam pojęcia, gdzie jest teraz, ale czuję, że by jej się spodobało.

W domu chciałem wyszorować łodygi pod gorącą wodą, ale prędzej by się zdarła gąbka niż to błocko. No trudno. Jest jak jest. Nie idealnie, ale czego się spodziewać w tych zakichanych czasach. Nawet kwiatki nie są takie jak trzeba.

Tylko gdzie ja je niby włożę? Nie mam wazonu, wysokiej szklanki, nawet flaszki po czystej.

Ostatecznie znalazłem jakieś wiadro i postawiłem na fortepianie. Całkiem pasuje. Wiadro jest zielone, kwiatki złotawe, pudło pomalowane rdzawą farbą. Może nawet zrobię zdjęcie, ciekawie wygląda.

A jednak coś mi się w tych kwiatkach nie podoba. Mam nosa do takich spraw. Gdy tylko zaczynałem „Coś mi się tu nie podoba”, Daria aż bladła, jakbym co najmniej jakimś jasnowidzem był. No, w tej ostatniej sprawie faktycznie byłem, ale nie ma już o czym gadać.

Zamiast patrzeć na chryzantemy, trzeba by się dowiedzieć, co tam w wielkim świecie. Gdy idę po pilota, słyszę przytłumione skrobanie. No zajebiście. Jeszcze tylko myszy brakuje! Nie muszę szukać dziur w ścianach, bo dźwięk dochodzi z konkretnego miejsca. Tak konkretnego, że konkretniejszego już chyba nie ma w całej tej norze: ciemnozielonego wiadra.

Człapię nieufnie do fortepianu i aż się krzywię. Skończony ze mnie debil. Gdyby Daria zobaczyła, że boję się maleńkiej myszki… Wyjmuję kwiatki z prowizorycznego flakonu i ostrożnie kładę na blacie. Kilka kropel żółtawej wody odbija się od lampy. Co za ohyda. Zdaje mi się, że capi trupem. Pewnie zwierzak się utopił. Przechylam wiadro i aż mi gały wyłażą z orbit. Wyślizguje się z niego czarne stworzonko w żółte kropki. Mieściłoby się w dłoni, gdybym nie brzydził się dotknąć. Jest śliskie i przypomina jaszczurkę. Czy to paskudztwo gryzie? A może przenosi jakieś choroby? Debil, nie debil, ryzykować nie zamierzam. Ostatni pojeb marzyłby teraz o wizycie u lekarza.

Żółty gad czy płaz, kto by się tam wyznał, przebiega po klawiszach, przypadkowo dotykając mojej ręki. Chyba mam omamy. Ile to maleństwo może ważyć? Nie ma opcji, by przebierając łapkami, wprawić instrument w ruch, a jednak z fortepianu dobiega wyraźne…

…a-moll… G-dur… d-moll… a-moll… C-dur… G-dur…

To, kurwa, niemożliwe. Jaszczurki nie grają koncertów. A z drugiej strony – co ja tam wiem o fortepianach? Szkoda, że nie mogę zapytać właścicielki tego pudła. Była zajebista w te klocki. Idę się odlać, a gdy wracam, po stworze nie ma śladu.

***

Tak ciemno. Nie świetliście. Nie kwieciście. Zimno. Śmierdzi. On nagi i ja naga. On duży. Wzdłuż i wszerz. Ja nie. Dotykam. Rusza się. Wierci się. Kołdra drga. Mam słowa. Znam słowa. Skąd ja tu? On wie. Musi. Ja nie. Wiem, że Sal. Tak, Sal. A on? On nie Sal. On inny. Przeciąga się. Mruczy. Jak kot. Śni. Wie, że ja? Że Sal? Patrzę. Ponuro. Szaro. Świta. Okno. Tam świat. Bez ludzi. Chodniki gołe. Budynki gołe. Czarny kot. Liście bez drzew. Drzewa bez liści. Tu dywan. Plamy. Brązowe drzwi. Telewizor. Książki. Jakieś kolory. Jedyne kolory. Fortepian też. Rudy. Rdzawy. Metaliczny. Wiadro niebieskie. Chryzantemy bordowe. Obudzę dźwiękiem. Klawisze w górę. Klawisze w dół. Rozgląda się. Sen czy jawa? Jawa. Pochylam się. Dotykam czoła. Sen? Podnosi się. Spuszcza nogi. Patrzy. Nie widzi? Nie wierzy.

Co, do chuja wafla?

Uśmiech mój. Jego skrzywienie.

Kim jesteś i co tu robisz?

– Sal.

Że jak?

– Sal.

Co to, kurwa, za imię? Skrót od salami?

– Sal.

Sal od Sal. Niech ci będzie. A zresztą, co mnie to? Ale nie wiem, Sal, co ty sobie myślałaś. Wlazłaś do mojego mieszkania, do mojego łóżka, gdy spałem. Oboje jesteśmy na golasa. Może się rżnęliśmy. A ja byłem napruty… Uch. Wolę nie myśleć… Ale ja cię nie znam. Nigdy, dziewczyno, nie widziałem cię na oczy. Jakbyś nie wiedziała, tak jakby mamy ogólnoświatową pandemię. Zachorowań w chuj i jeszcze więcej. Zakaz odwiedzin. To nie jest dobry czas na przygodny seks. Nie chcę być niemiły, ale… po prostu weź dupę w troki i spadaj. Tylko się ubierz.

– My nie. Jestem. Po prostu. Musiałam. Nie wiem. Gdzie? Dokąd? Boję się.

Nie jesteś Polką, co? A może ty masz jakiś niedorozwój umysłowy? Rany boskie, jeszcze tylko brakowało, żebym ruchał psychiczną laskę. Gdzie mieszkasz, Sal?

– Gdzieś indziej. Wcześniej. Teraz tu.

O nie, nie, nie, nie, moja droga. Żadne „tu”. Nie mam pojęcia, skąd się wzięłaś, ale nie mieszkasz tu i mieszkać nie będziesz. Ktoś cię skrzywdził? Sal, spójrz mi w oczy? Ktoś zrobił ci krzywdę? Zgwałcił cię?

– Nie.

Wstaje. Krąży. Trzęsie się. Wciąż nagi. Myśli. Krąży. Trzęsie się. Podchodzi. Duży fortepian. Niebieskie wiadro. Bordowe kwiaty.

Co, do kurwy nędzy? Przyniosłaś wiadro i te wiechcie?

– Nie.

One były, kurwa, żółte. Kapujesz? A wiadro zielone. Jesteś jakimś szpiegiem czy ki pieron? Przysłali cię, żeby mnie sprawdzić?

Wstaje. Wściekłość. Wrzask. Idzie. Wraca. Biała sukienka. Sweter. Stanik. Majtki. Pończochy. Po Darii. Wkładam. Dziwnie. W łazience. Lustro. Czarne włosy. Złociste oczy. Piękno.

Czeka. Ciągnie za rękę. Podaje kurtkę. Brzydka. Cienka. Nie do sukienki. Buty. Ciągnie po schodach. W dół. Zaraz wrócę. Do ziemi. Nie. Dalej. I dalej. Wciąż dalej. Na zewnątrz. Mokro i zimno. Pusto. Nic tam. Bez ludzi. Bez życia. Kruki. Wróble. Park. Dalej nic. I nic. Drzewa. Liście. Suche i bezbarwne. Rozgląda się. Nie wolno. Nielegalne. Bez ludzi. Bez niczego. Miasto. Wciąż pustka. Sklep. Kolejny. Jeszcze sklep. Zamknięte. Bez ludzi. Bez życia. Komisariat. Ludzie z karabinami. Zasłonięci. Na granatowo. Nie wolno.

***

Jebane gliny, odesłali nas z kwitkiem. No i co. Próbuję tłumaczyć, że przyplątała się do mnie babka. Nagusieńka jak ją Pan Bóg stworzył wskoczyła mi w nocy do wyrka. Może uciekła od czubków. Niech ją sobie wezmą, przesłuchają, zaaresztują. Nie wiem, co tam jeszcze. A oni każą się odsunąć, a potem wracać do domu.

Żal mi się robi tej Sal. Nie wygląda, jakby cokolwiek kumała. Patrzy tymi swoimi wielkimi oczyskami i chyba nic, ale to nic nie rozumie. Taka śliczna dziewczyna, a umysłowa kaleka. Prawie nie mówi. I wszystkiemu się dziwi. Ile ja się naoglądałem reportaży o dziewczynkach hodowanych w klatkach. Może zwiała od jakiegoś zboka?

Biorę ją za rękę i idziemy. Chciałbym już być w domu, ale nie możemy zwracać na siebie uwagi, nie mamy przepustki. No i co. Nagle Sal skręca w boczną uliczkę prowadzącą na zapyziały dworzec. Chodziłem tam za dzieciaka, potem już nie, bo zamknęli. W sumie wszystko mi jedno, jaką trasą pójdziemy. Z dworca też możemy odbić na osiedle.

Uliczka biegnie ostro w dół, stare tory widać z daleka. Sal gapi się, jakby nie widziała nic podobnego. Ją chyba faktycznie chowali w piwnicy. Wyrywa rękę i biegnie w stronę powyginanych szyn. Między torami rosną niebieskie kwiatki. Może to one przykuły jej uwagę…

O Boże!

Słyszę przybliżający się gwizd i instynktownie łapię Sal za kaptur. W oczach mi ćmi, gdy widzę, że tam, gdzie przed chwilą znajdowała się jej ręka, pędzą koła pociągu.

Co jest? Przecież tędy od dwudziestu lat nic nie jeździ. Tory są w totalnej rozsypce, gdyby skierowano na nie nawet małą lokomotywę, wyjebałaby się w pierwszej sekundzie. Nie mam czasu myśleć, po prostu ciągnąc Sal, pędzę ile sił w nogach i żałuję, że ostatnio tak się zapuściłem.

Gdy dobiegamy, nie poznaję własnego bloku. Kogoś chyba ostro pogrzało. W pandemii malować ściany na różowo? I niby jak to zrobili w niecałą godzinę? Coś tu nie halko, tylko co?

Po powrocie robię nam gorącą herbatę z jednej torebki, bez cukru, mleka czy cytryny. Trzeba oszczędzać, zresztą kto by dostał kartki na takie rarytasy. No i co. Próbuję czegoś się dowiedzieć od Sal, co robi, skąd się wzięła, czy ktoś ją skrzywdził, ta sama gadka, co wcześniej, ale zupełnie nie kumam tych jej bąknięć. Gdy wreszcie pytam, czy jest aniołem zesłanym przez Darię, patrzy tak jakoś dziwnie i tylko kręci czarną głową.

Gdy myję dobrze wysłużone szklanki, z fortepianu dobiegają dźwięki. Wychylam głowę z mikroskopijnej, ślepej kuchni, ale Sal siedzi na kanapie, wgapiona w telewizor. Trwa właśnie polityczna debata, w której naziolski goguś zawzięcie się z kimś kłóci.

Kurwa jego jebana mać!

Awantura tych darmozjadów zajmuje jeden kwadrat ekranu, na pozostałych trzech miga obraz zaludnionego miasta. Kolejny protest? Chyba nie… Bezwładne kukły pijackim krokiem posuwają się do przodu. To nie są ludzie, a cholerne żywe trupy!

***

Dlaczego? Przecież nie tak. Pandemia. Tak. Koronawirus. Gorączka. Dziurawe płuca. Śmierć. Trupy. Nieżywi. Zwyczajnie martwi. Nie zombie. Świat bez zombie. A teraz zombie? Po co? Jak to?

Głośniej. Odsuwa się. Wstaje. Przy oknie. Patrzy. Nadal pustka. Wraca. Patrzy ze mną. A tamci idą. Idą. Idą. Dokąd? Skąd? Niemożliwe. Bez zombie. Świat ludzi. Świat bez zombie.

Ależ panie pośle, jak pan to sobie wyobraża? Mamy strzelać do chorych ludzi?

TO NIE SĄ LUDZIE. MUSIMY WYTĘPIĆ CAŁE TO BYDŁO.

Alarm. Policja. Migają. Wokół bloku.

UWAGA, UWAGA. Prosimy pozostać w mieszkaniach. Prosimy pozostać w mieszkaniach.

Kręci się. Duży plecak. Wyjmuje i wkłada. Otwiera lodówkę. Otwiera plecak. Otwiera apteczkę. Otwiera plecak. Otwiera szafę. Otwiera plecak. Ciągnie za rękę. Ostatkiem woli.

…a-moll… G-dur… d-moll… a-moll… C-dur… G-dur…

Zatrzymuje się. Potrząsa głową. Znowu idzie. Idziemy. Dwa plecaki. Ja i on. W dół. Do ziemi. Po schodach. Przemykamy. Podwórko. Drugie podwórko. Trzecie podwórko.

UWAGA, UWAGA. Prosimy pozostać w mieszkaniach. Prosimy pozostać w mieszkaniach.

Nie widzą. Idziemy. Idziemy. Lasek. Drzewa bez liści. Liście bez drzew. W stronę fal. Pusto. Radiowozy z daleka. Światła. Na czerwono.

Pójdziemy plażą, Sal. Do granicy. Uciekniemy tym cholernym trupom. Może nikt nas nie zastrzeli.

Tyle wody. Ciemnoszara. Fale. Piasek. Mewy. Trupy mew. Tylko my. Bez zombie. Bez policji. Idziemy. Pogania. Szybciej. Jeszcze szybciej. Podchodzę bliżej. Ciemnoszare fale. Woda do kostek. Do kolan. Do piersi.

SAAAL!!! NIEEE!!!

Ciągnie. Ciężka sukienka. Mokra sukienka. Nie biała. Bura. Jak piasek. Zapiaszczona. Drży. Boi się. Nie wie, że ostatni sen. Ostatni sen. Znów ciągnie. Druga strona. Wracamy. Przemykamy. Fale daleko. Las. Park. Podwórko. Drugie podwórko. Schody. Dom.

Dlaczego, do kurwy nędzy, to zrobiłaś, Sal? To jebany cud, że nikt nas po drodze nie złapał.

Ciepły koc. Ciepła herbata. Ciepły on. Krzyczy. Pyta. Pyta i krzyczy. Nie rozumie. Ostatni sen. Nie mogę powstrzymać.

***

Nie wiem, co się dzieje. Po prostu nie wiem. Tak bardzo nie rozumiem tej zakichanej rzeczywistości. Wirus zmutował? Przecież pieprzone epidemie zombie zdarzają się tylko na filmach. No i co. Siedzę na klopie i myślę, bo boję się zostać w jednym pomieszczeniu z Sal. Zjawia się Sal i cyk, wszystko się zmienia. Jakim cudem? Kim ona, u diabła, jest? Demonem? Śmiercią? Może sama jest żywym trupem? I czego ta psychiczna laska ode mnie chce? Próbowała rzucić się pod pociąg. A potem utopić. Nie chcę nawet myśleć, co by się stało, gdybym zareagował sekundę później. To kompletna świruska, ale chyba człowiek. Tak, na pewno człowiek. Skrzywdzony, ale człowiek. Muszę tak myśleć, inaczej do śmierci nie wyjdę z kibla.

Przypominam sobie starą piosenkę o babce w czerni, która przyszła rano. Sal przyszła w środku nocy. Może zadzwonić na pogotowie? Wzięliby i ją zabrali. Po chwili śmieję się z własnego dowcipu. Ochrona zdrowia padła tydzień temu. Razem z Darią. A teraz zostałem skazany na Sal.

Nie. Nie. Kurwa, nie. To musi być bardzo długi, popieprzony pijacki sen. Przecież powstanie z martwych nie jest możliwe. Od dawna nie wierzę w takie dyrdymały.

…a-moll… G-dur… d-moll… a-moll… C-dur… G-dur…

Znowu? Ale serio? Serio? Zwidy mam, jakieś słuchowe omamy. Dlaczego Sal miałaby grać na fortepianie? Ostrożnie uchylam drzwi. Cisza jak makiem zasiał. Fortepian jak stał, tak stoi. A na nim zwiędłe chryzantemy, bordowe w niebieskim wiadrze. Nawet nie pomyślałem, żeby zmienić im wodę.

A Sal? Co ta wariatka znowu odwaliła? Wołam, ale nie odpowiada. Nie ma jej w kuchni ani w pokoju, a drzwi zamknąłem od wewnątrz. No i co. Pewnie jest na balkonie.

O Jezu Chryste! Niech mnie ktoś obudzi. Za oknem widać fragment ulicy i parku, ale dzisiaj nie ma asfaltu ani drzew. Aż po horyzont rozciąga się skalista pustynia. Z oddali nadciągają powoli chwiejnym krokiem…

Nie, błagam, tylko nie to!

Z perspektywy parapetu na siódmym piętrze Sal przygląda się hordzie zombie. Zakradam się niepostrzeżenie, łapię ją w pasie i ściągam.

– Słuchaj, Sal – mówię – nie mam pojęcia ani kim jesteś, ani co tu robisz. Nie wiem, co jest grane. Ale, na litość boską, dlaczego chcesz się zabić? Zresztą, wiesz co? Mam już tego dość. Proszę bardzo. Zabij się. Będę miał wreszcie święty spokój.

Nie myślę racjonalnie. Po prostu działam. Z dna szafki z butami wyciągam zawinięty w umorusaną szmatkę przedmiot. Skołowałem dzień po pogrzebie Darii, marząc, by starczyło mi odwagi. Ale nie starczyło. A teraz wszystko mi jedno.

Kładę na stole spluwę. Złote oczy Sal uśmiechają się. Nie, nie tylko oczy. Ona uśmiecha się cała.

Nie myślę racjonalnie. Gdybym myślał, nie położyłbym przecież gnata przed samobójczynią. I nie zastanawiałbym się, dlaczego zamykając oczy, słyszę jednocześnie huk i…

…a-moll… G-dur… d-moll… a-moll… C-dur… G-dur…

***

Gdy dochodzę do zmysłów, mieszkanie wygląda normalnie. No i co. Nie ma ciała, krwi, żadnych oznak tego, co się stało. Patrzę na te cholerne badyle i nadal są bordowe, nie złociste. Zerkam za okno i widzę hulające na pustyni zombie, zamiast parku i pustej ulicy. Nic się nie zmieniło, poza brakiem Sal. W miejscu, gdzie powinno być ciało, leży stworzenie, które wczoraj wypełzło z wiadra. Zwierzak jest martwy, a jego truchło przygniata drobno zapisaną kartkę.

Drogi… jak Ty w ogóle masz na imię?

Tak naprawdę nie jestem żadną Sal. Sal pochodzi od salamandry. Och, nawet nie wiesz, jak trudno było mówić. Ale pisać jest całkiem łatwo. Na pewno zastanawiasz się, co tak właściwie się stało. Tyle razy pytałeś, kim jestem i co tu robię. Dlaczego świat zaczął się zmieniać. Nie mogłam Ci tego wyjaśnić. Nie potrafiłam.

My, salamandry, żyjemy od snu do snu. Śnimy światy, a każde przebudzenie oznacza dla nas śmierć. Kiedy poprzedni sen dobiegł końca, musiałam wejść w następny. Gdy przypadkowo mnie dotknąłeś, przekazałeś mi swój ostatni sen. Próbowałam powstrzymać zagładę, ale za każdym razem mnie ratowałeś. Skąd mogłeś wiedzieć, że tak naprawdę nie umrę, lecz obudzę się w innym ciele, jak każdego poprzedniego i każdego przyszłego dnia? Wiesz, na czym polega problem ze snem salamandry? Wyśnione światy stają się prawdziwe. I nie da się ich odeśnić.

Przykro mi, że ukradłam Ci sen. Nawet nie wiesz, jak bardzo. Gdybym zdawała sobie sprawę, że śnisz koszmary, po prostu uciekłabym dalej i czekała na inny. Nie jestem pewna, co bardziej mnie smuci. Wiedza o tym, jak kończy się Twój sen, czy poczucie niestosowności, że ulubiona piosenka Twojej biednej żony kawałek po kawałku zniekształca świat. „Przepraszam” brzmi tak niefortunnie, ale i tak… przepraszam.

Sal

Biorę gada do ręki. Nie jest obślizgły, jak się spodziewałem. Jest po prostu martwy. Siadam przy fortepianie, a dźwięki płyną same:

Salamandra plamista,

Martwa i taka czysta,

Leży na fortepianie,

Niech już nie śni jej się, kurwa, nic.

-

Katarzyna Ophelia Koćma

Amerykanistka, lingwistka, literaturoznawczyni. Zawodowo zajmuje się redakcją językową i przekładem literackim. Pisze doktorat poświęcony fantastyce w Jądrze ciemności Josepha Conrada. Zafascynowana postmodernizmem i amerykańską kontrkulturą lat 60. Miłośniczka poezji, gąsienic, miejskich spacerów, jaskrawych kolorów, partyzanckiego teatru, czekolady oraz Street Artu. Jej ulubione gatunki literackie to bizarro, slipstream, weird fiction. Członkini Sekcji Literackiej KSF pod egidą Pawła Majki od początku jej powstania. Debiutowała pod koniec 2020 roku opowiadaniem Nieproszony gość w antologii „Świętologia”. Publikowała także w antologiach Neolegendy krakowskie, Bestie 2020, a także magazynach: „Krzysztofzin”, „Stoner Polski”, „Mlem!”. Współorganizatorka antologii charytatywnej 24.02.2022, gdzie znalazło się również jej opowiadanie Miasto Otuchy.

Krzysztof Rewiuk

Xanadu

Polazłem nie z potrzeby serca, tylko Kiedy Marco wreszcie ujrzał żar-ptaka w cesarskich ogrodach, w jego duszy nie pojawiły się ani podziw, ani lęk, ani nawet zwykła ulga. Jedynym uczuciem, które go wypełniało u kresu podróży, było znużenie.

– Nie zrozum mnie źle, Najczcigodniejszy Panie – tłumaczył, nie chcąc obrazić Kubłaj-chana – ale w czasie swej wędrówki widziałem już chyba zbyt wiele cudowności. W Armenii pokazano mi drzewo rodzące zamiast owoców kobiece piersi, pełne słodkiego mleka. W Badachszanie oglądałem żywiące się blaskiem księżyca i snami swego właściciela kryształowe rumaki. U stóp Pamiru podziwiałem wieżę tak wysoką, że nikt z ludzi nie zdołałby wejść na jej szczyt i powrócić w ciągu swojego życia. Jest prawdą, że zmierzaliśmy do twego pałacu przez pół świata, by zobaczyć najdziwniejszą istotę na ziemi. I gdybyś tu teraz przywiódł mego ojca, chwaliłby Stwórcę za bogactwo jego stworzenia. Mój stryj potraktowałby to niezwykłe zwierzę jako kolejne wyzwanie dla swego intelektu i dowcipu. Ale ja… ja po prostu nie mam już siły na kolejne zadziwienia.

– Pamiętaj, młody wędrowcze – odparł Kubłaj-chan – że jestem też władcą wspomnianych przez ciebie krain i na własne oczy widziałem również i tamte dziwa. A choć wiem, że większość z nich, a może i wszystkie, to zwykłe złudzenia, świadomość ta nie odbiera mi radości z podziwiania kolejnych. Powiedz mi zatem prawdę, co zatruwa twoje serce?

***

Kiedy cztery lata wcześniej Marco patrzył w oczy Ciary, wydawało mu się, że wszystko rozumie.

– Nic nie rozumiesz, Marco – mówiła. – Oczywiście, że będę czekała. Ale kiedy wrócisz do Wenecji za kilka lat, nie będziesz już taki sam jak teraz. I ja będę wtedy kimś innym. Dlatego nic ci teraz nie obiecam i ty nie powinieneś mi dawać słowa.

Ten jeden raz Marco posłuchał i odszedł w milczeniu.

– Czym się trapisz, chłopcze? – pytał stryj, który wrócił od genueńskich marynarzy z nową mapą. – Wyruszasz przecież w podróż swego życia!

– Jak mogę poznawać inne krainy, skoro nie znam nawet własnego serca?

– To się nawet dobrze składa – odpowiadał ojciec. – Powiadają, że w Xanadu Kubłaj-chan ma wielką komnatę, której ściany pokrywają setki luster. Kto wejdzie do tej sali, zobaczy w odbiciach swoją duszę.

– Ja myślę, że chłopcu chodzi o coś zupełnie innego. – Śmiał się stryj. – Nic się nie martw. Ja z kolei słyszałem, że w swoim pałacu chan zgromadził najskrytsze marzenia mężczyzn całego świata. Kimkolwiek jest ta, do której wzdychasz, w Xanadu znajdziesz jej doskonalsze wcielenie.

Stryj mrugnął, ojciec przeżegnał się, a Marco oblał rumieńcem. Nazajutrz, bez pożegnania, odpłynęli w stronę Akki.

Teraz, cztery lata później, przed złotą klatką żar-ptaka Kubłaj-chan uśmiechnął się do Marca i powiedział:

– To była bardzo mądra dziewczyna. Ale ty też jesteś już mądrzejszy i wiesz, że miała rację. To nie tamto rozstanie jest tym, co martwi twoją duszę. Powiedz mi prawdę.

***

Kiedy trzy lata przed końcem wędrówki Marco przyglądał się, jak mnich Teofanes nakłada kolejne płatki złota na ikonę Przemienienia, był jeszcze bliski decyzji o zawróceniu w pół drogi.

– Dobrze zrozumiałem, Mistrzu – pytał – że od samego początku malujesz wyłącznie coraz doskonalsze wersje tego tematu?

Za wąskim oknem w kamiennym murze piętrzył się masyw Araratu, a broda Teofanesa miała odcień śniegów na zboczach świętej góry. Przez tę brodę Marco nie mógł odgadnąć wyrazu twarzy mnicha, kiedy ten odpowiadał:

– Nie wiem, czy dobrze zrozumiałeś, młody Wenecjaninie, i nie jestem żadnym mistrzem. Ale po tych wszystkich latach powoli zbliżam się do wersji ostatecznej.

Docisnął do malowidła i wygładził pędzelkiem ostatni połyskujący arkusik, po czym odstawił gotową deskę na półkę, obok rzędu poprzednich ikon. Na każdej z nich Zbawiciel, odziany w białą jak broda Teofanesa szatę, unosił się niczym poranna gwiazda nad złotą pustynią. U jego stóp poskręcani w jakichś agonalnych pozach spoczywali na piasku trzej uczniowie. Marco przenosił wzrok na wcześniejsze obrazy.

– Ależ one wszystkie są identyczne!

Mnich pokręcił głową.

– Jeszcze nie, choć to właśnie jest celem ostatecznym.

– Tylko po co? – zapytał Marco.

– W świecie jak nasz, który nieustannie się zmienia, jedynie niezmienny obraz może być odbiciem prawdy.

Marco nie mógł powstrzymać się od śmiechu. Wskazał na otaczające ich mury z grubo ciosanego kamienia.

– O czym ty mówisz?! Na zewnątrz, owszem, świat gna przed siebie. Ścierają się armie, umierają papieże, upadają i powstają nowe cesarstwa. Wszystko to dokądś zmierza. Ale ten klasztor stoi od niepamiętnych czasów u stóp góry, która pierwsza wyłoniła się z wód potopu. Tutaj czas stoi w miejscu. A w samym środku siedzisz ty i, żeby uniknąć jakiejś wyimaginowanej zmiany, od lat próbujesz namalować dwa identyczne obrazy? To ma być cel ostateczny?

Teofanes wzruszył ramionami.

– Nie wiem, co jest na zewnątrz – odparł. – Nigdy nie opuszczałem tego klasztoru.

Odłożył trzymany wciąż w dłoni pędzel na stół, zerknął jeszcze przez okno na zbocza góry i bez słowa wyszedł z pomieszczenia.

Marco podszedł do półki z ikonami. Zmrużył oczy, bezskutecznie próbując dostrzec między nimi jakąkolwiek różnicę. Obejrzał się za siebie, sięgnął po pozostawiony pędzel, zanurzył końcówkę w garnuszku z temperą i domalował na szacie jednego z uczniów ledwie widoczną fałdkę materiału.

A potem wrócił do ojca i stryja, i oświadczył, że czuje się już dobrze i jest gotów do dalszej podróży.

Cała scena powróciła teraz w jego myślach, gdy patrzył na pokryte śniegiem szczyty gór nad Xanadu. Spojrzał na lśniącą w porannym słońcu szatę Kubłaj-chana i postanowił jednak nie opowiadać o tym wspomnieniu.

***

Kiedy przed dwoma laty Marco zagubił się w wąskich uliczkach portowej dzielnicy miasta Bagdal, był pewien, że nigdy nie dotrze do Xanadu.

Rozumiał już, że to nie jest zwykła podróż i że aby ją odbyć do końca, musi zostawić za sobą wszystko, czym był dotychczas, ale gdy przedzierając się za ojcem przez śmierdzący rybami tłum, dostrzegł w bocznym zaułku dziewczynę łudząco podobną do Ciary, zawrócił, by pójść jej śladem. Poranne słońce jak natrętna osa ciskało się do oczu, co chwilę przesłaniając wiotką sylwetkę. Dziewczyna migotała, skrzyła się złotem, by co kilka kroków niknąć za kolejnym zakrętem labiryntu. Marco przyspieszył, przyspieszyły jego oddech i serce. Był już pewien, że ściga prawdziwą Ciarę. Zapomniał o swojej podróży na koniec świata, zapomniał o cudach, które widział i które jeszcze miał nadzieję zobaczyć, zapomniał nawet o czekającym go u kresu wędrówki najdziwniejszym stworzeniu.

Był już blisko, gdy Ciara – może nieco wyższa i mniej swobodna w ruchach, niż pamiętał z Wenecji, jednak z pewnością ona (bo czyż istnieją na świecie dwie identyczne osoby?) – zniknęła w drzwiach budynku. Marco, wciąż pamiętając opowieści o podróżnikach, którzy niebacznym gestem niszczyli wspaniałe wizje zsyłane im na pustyni, nie wszedł za dziewczyną do środka, tylko ostrożnie zajrzał przez otwór okienny. Potrzebował dłuższej chwili, by wzrok zapomniał o ostrych promieniach słońca. Do jego uszu dobiegła stłumiona rozmowa, złoty śmiech Ciary i wesoły głos drugiej osoby, mężczyzny. Skulił się, wstrzymał oddech, nie mogąc uwierzyć w to, co słyszy, a wtedy ciemniejsza plama widoczna na tle półmroku rozdzieliła się i do okna, od wewnątrz, szybkim krokiem podeszła jakaś postać. Marco zrobił krok w tył, ale było już za późno. W obliczu, które pojawiło się w okiennym obramieniu, rozpoznał własną twarz.

Rzucił się do ucieczki. Słońce znów go oślepiało, a on biegł, odbijając się od murów wąskich uliczek, dopóki nie wpadł prosto w ramiona swojego stryja.

Marco skończył opowiadać, lecz Kubłaj-chan milczał, jakby czekając na dalsze słowa.

– Tak to pamięć czasami płata nam figle – dodał wreszcie chłopiec.

Kubłaj-chan pogładził się po śnieżnej brodzie i odparł:

– A czasem my próbujemy ją oszukać. Ale to chyba nie wspomnienie twojej miłości szczęśliwej jest tym, co nie daje ci spokoju?

***

Kiedy tak niedawno Marco patrzył na spadające gwiazdy, leżąc na czarniejszym od nocy piasku pustyni Takla Makan, nie myślał o tym, jak blisko jest śmierci i tajemnicy.

– Nie rozumiem – powtarzał gdzieś z boku ojciec – nie rozumiem. Przed wymarszem kazałem odprawić trzy msze, wynająłem najlepszych przewodników, o wszystko zadbałem… I wszystko na nic! Zdrajcy i złodzieje! Jeśli jutro nie spotkamy jakiejś karawany, przyjdzie nam umrzeć z pragnienia w tym piekle…

– Co się z nimi dzieje, kiedy już uderzą o ziemię? – pytał Marco leżącego obok stryja.

– To zależy. Niektóre zmieniają się w ludzi, inne w skały albo w drzewa, w jaszczurki, rubiny i kwiaty…

– Naprawdę? – Nie dowierzał chłopiec.

– A myślisz, że skąd się biorą nowe rzeczy i ludzie na pustyni?

– Ale ktoś to widział?

– Nie, bo to możliwe tylko, gdy nikt nie patrzy. Dlatego gwiazdy spadają nocą.

– Dałbyś spokój, w takiej chwili! – żachnął się ojciec. – Zawsze robiłeś chłopcu mętlik w głowie. Tylko Stwórca może powołać do życia coś z niczego. Żeby powstało coś nowego, coś starego musi umrzeć.

Ale Marco nie słuchał. Ze wzrokiem wbitym w opadające powoli światełko dźwignął się z piasku i pobiegł prosto przed siebie. Zostawił z tyłu głosy ojca i stryja. Stopy zapadały się w grząskim piasku, gorące powietrze z wnętrza płuc paliło wyschnięty język, świat załamywał wraz z każdą nową wydmą. Marco biegł coraz szybciej, szybciej niż myśli, szybciej niż spadająca gwiazda. Chciał dotrzeć na miejsce jej zderzenia z ziemią jako pierwszy. Żeby zobaczyć. Gwiazda była już na odległość rzutu kamieniem. Raziła oczy blaskiem, paliła w piersiach. Na wyciągnięcie ręki. Marco rzucił się przed siebie i utonął w rozświetlonym piasku. Na uderzenie serca.

Ocknął się w namiocie, wewnątrz oazy.

Wielbłądy były napojone, towary załadowane, karawana gotowa do wymarszu. Ojciec i stryj nie wspominali ani słowem o poprzednich kilku dniach, kiedy we trójkę umierali z pragnienia pośród morza piasku, a Marco bał się zapytać.

Kubłaj-chan pokiwał głową.

– Teraz rozumiem, co cię trapi. Jeśli to może cię jakoś pocieszyć, pamiętaj, że w każdej chwili i w każdym ze światów spadają tysiące tysięcy gwiazd. Większość tego nawet nie zauważa.

– Czy to znaczy, że nigdy nie wrócę do Wenecji? – Odważył się zapytać chłopiec.

– Wrócisz, tylko nie na tym świecie – odparł Kubłaj-chan i poprowadził Marca Polo do Xanadu, aby pokazać mu najdziwniejsze ze stworzeń.

-

Krzysztof Rewiuk

Autor opowiadań nieoczywiście fantastycznych. Konsekwentnie stroni od dłuższych form wyrazu. Publikował w licznych czasopismach, z których większość już upadła, da się jednak obronić tezę, że koincydencja ta miała charakter przypadkowy. Współlaureat Nagrody Zajdla za 2020 rok.

Iza Grabda

Zlecenie

Czasy obecne

Błysk. Mocno zbudowany mężczyzna w garniturze wskazuje palcem na wysoką, zaokrągloną ścianę ze świeżo ociosanych bali. Błysk. Plac przypominający arenę wysypany jasnym piaskiem z solidnymi, pięknie rzeźbionymi bocznymi płytami, nad którymi pną się w górę rzędy ławek. Błysk. Kłótnia z człowiekiem trzymającym elektryczną piłę do drewna. Błysk. Grupa trzech mężczyzn i kobieta rozglądają się ciekawie po arenie. Błysk. Stół, na którym leży spora ilość pieniędzy. Ciemność.

Stojąca na tarasie Marianna otworzyła oczy, których spojrzenie od razu skierowała na księżyc. Westchnęła i ciaśniej owinęła się kocem. Dla wiedźmy z darem czytania snów noc stanowiła czas działania, ale bez potrzeby nie ruszała ludzkich umysłów. Żeby narażać się na kontakt z niepożądanymi siłami Ziemi, musiała mieć mocny powód. Niestety, jej ukochane Małe Ciche było usytuowane zbyt blisko tatrzańskiej kwatery demonów, więc od czasu do czasu zaglądała w sny mieszkańców. Ci znali ją jako jasnowidzkę, która za drobną opłatą pomagała odnajdywać zaginione osoby. W ten sposób rzeczywisty potencjał jej mocy pozostawał ukryty i nikt, ani magowie klanowi, ani zwykli ludzie, nie znał prawdy.

Tej nocy trafiła na problem. Nie mogła swobodnie przepatrzeć snów i wspomnień Jędrzeja, lokalnego cieśli i właściciela niewielkiej firmy budującej domy z bali tradycyjną metodą. Zobaczyła jedynie błyski zablokowanej pamięci, odpryski obrazów, o których góral nie miał pojęcia. Dla Marianny wniosek był oczywisty: Jędrzej zbudował coś dla znienawidzonych przez wiedźmy magów klanowych, a oni po wszystkim nałożyli mu magiczną blokadę wspomnień. Postanowiła, że nie będzie ryzykowała i wezwie rankiem Anen, jedną z trzech demonich czyścicielek Elwiry, swojej mentorki i zwierzchniczki.

***

– Dziwna budowla? – upewniła się Eya.

– Marianna tak twierdzi – odpowiedziała Anen i nożem odkroiła kawał ciepłego drożdżowca z kruszonką.

– Opanuj się. Elwira upiekła go dla demonka opiekuńczego – ostrzegła druga czyścicielka.

– Elwira ma domowego? Od kiedy?

Eya usiadła na blacie kuchennym. Zabrała siostrze nóż i też uszczupliła wypiek o równie słuszny kawałek.

– Znalazła biedaka pod postacią kocura w ruinach zawalonego budynku, tu, na obrzeżach Ligoty, i zabrała. Wiesz, jak to jest z tymi starymi słowiańskimi demonami: właściciele umrą, więc zamiast się ruszyć, będzie siedział i beczał. Jakby co, zwalę na ciebie. – Pokazała odkrojony kawałek i odgryzła kęs. – Wracając do sprawy: Marianna jest pewna, że budowla została postawiona na zlecenie magów? Przecież nie potrafi ich sczytywać.

– Potrafi, tylko trzęsie dupskiem ze strachu. – Skrzywiła się Anen. – Marianna chce, żebyśmy przepatrzyły teren wokół Małego Cichego, ale bez informowania Elwiry.

– No raczej. Nasza Naczelna dostanie wścieklizny, że narażamy szefową dziedzictwa babskiej magii na dekonspirację przed korporacją wrogich magów klanowych.

Parsknęły śmiechem i zabrały się za krojenie kolejnych kawałków, kiedy w drzwiach zobaczyły demonka opiekuńczego.

– To jest Surka! Znaczy… moje! – warknął zeźlony, wskazując palcem na ciasto.

– Cześć, Anen jestem, też służę wiedźmie Elwirze. Nie bucz, tylko chodź, zrobimy sobie ucztę. Elwira z radością upiecze ci więcej.

Ostatnie zdanie złagodziło złość stworzenia i demon usiadł ze Styllami, jak potocznie określali je wszyscy, którzy wiedzieli o ich istnieniu. Przyjął z rąk Anen duży kawałek drożdżowca, a od Eyi odebrał kubek pełen mleka, obrzucając kobiety ciekawskim spojrzeniem. Jedna była klasyczną brunetką, a druga miała włosy koloru rozżarzonych węgli. Nosiły identyczne, czarne skórzane spodnie i kurtki. Każdej zza pleców wystawały rękojeści skrzyżowanych, krótkich mieczy.

– Jesteście służące? – zapytał z lekkim wahaniem.

– Jesteśmy Stylle – wyjaśniła Eya, a demonek zadrżał, więc od razu dodała: – Ale nie bój się. Tobie nic nie grozi. Jesteśmy niebezpieczne tylko dla złych, demonich skurwysynów z tatrzańskiej kwatery. Takich słodziaków jak ty nie ruszamy.

Uspokojony domowy wypuścił ze świstem powietrze i kiedy miał wbić zęby w kruszonkę, usłyszał głos Anen:

– No, chyba że te słodziaki szpiegują na rzecz kwatery…

Demonek w sekundzie zeskoczył z krzesła, rzucił ciastem i kubkiem na ziemię i stanął pod przeciwległą ścianą. Zacisnął pięści, kładąc je na sercu.

– Nie jestem od kwaterniaków! Wieki całe nie byłem w kwaterze i nie chcę jej nawet oglądać!

Eya spojrzała z wyrzutem na Anen i już miała ją ochrzanić za naigrywanie się z brodatego kurdupla, który w rzeczywistości był kompletnie nieszkodliwą istotą, kiedy zorientowała się w zamiarach siostry.

– Skoro jest, jak mówisz, udowodnisz to – odezwała się spokojnie Anen. – Odwiedzisz kwaterę i dowiesz się dla mnie pewnej rzeczy…

***

Kilka miesięcy wcześniej

Marco Gotti stał na arenie treningowej niedaleko hotelu w lasach Gór Sowich. W porównaniu z niedawno wizytowanym przez niego amfiteatrem wybudowanym przez zleceniodawców to miejsce wyglądało żałośnie. Ale na potrzeby treningów wystarczyło. Patrzył na zebranych dziesięciu dobrze zbudowanych, młodych mężczyzn, których wzrok zdradzał lekką stymulację farmaceutykami. Grupa składała się z siedmiu Polaków, dwóch Ukraińców i Rosjanina. Marco lubił pracować z Polakami. Mieli niepokorne dusze dyktujące im przymus stawiania największego oporu. Ale kiedy już ich złamał, z każdego wychodził w walce najgorszy diabeł.

Ciekawiło go, jak poradzą sobie jego brat i siostra, którzy swoje grupy szkolili w innych miejscach. Gaspare, najmłodszy, zażyczył sobie tylko Polaków. Alessia postanowiła przełamać tradycję i pierwszy raz w historii rodzinnego interesu wybrała kobiety. Marco nie ustalał z rodzeństwem uzbrojenia, jednak wiedział, jaki rodzaj gladiatora jest konikiem każdego. Siostra nie lubiła narzucania czystego wzorca, wolała eksperymentować, mieszać zbroje i bronie. Co do Gaspare, pewnie wyszkoli ludzi na traków. On sam nie oprze się pokusie stworzenia porządnych retiariusów.

Z uśmiechem pomyślał o dziadku. Gdyby nieżyjący już nestor rodu dowiedział się, jak wnuki naruszają niezmienne od pokoleń reguły, przekręciłby się w grobie. Samego Marca pewnie pozbawiłby męskości swoją ulubioną tracką sicą za pozwalanie na takie herezje. Ale cóż, dziadunio nie żył od dziesięciu lat, a ojciec przeszedł na emeryturę i nie mieszał się w prowadzenie interesu rodziny Gottich. Marco, kiedy tylko przejął władzę, dopuścił siostrę do szkolenia gladiatorów i patrząc, jak radzi sobie Alessia, nigdy tej decyzji nie żałował.

W końcu kiwnął palcem na jednego z Ukraińców.

– Uderz mnie – powiedział.

Potężny mężczyzna zamachnął się pięścią, ale Marco zrobił unik. Ukrainiec wykonał błyskawiczny zwrot i wyprowadził cios z lewej, który tylko smyrgnął Włocha po fryzurze. Wkurzony ruszył, żeby staranować Marca masą, ale ten w widowiskowy sposób uniknął kolejnych kilku uderzeń, po czym wyjął zza paska sicę. Wykonał płynny, prawie niezauważalny dla Ukraińca ruch, po którym ten padł martwy na piach. Gotti ocenił dziewięć różnych reakcji na twarzach pozostałych mężczyzn. Jedni przerażeni, inni zbrzydzeni patrzyli z niedowierzaniem na zwłoki. Polak, którego Marco już wcześniej spisał na straty, zemdlał, a dwóch kandydatów zwymiotowało. Gotti znał się na swojej robocie i wystarczyło mu jedno spojrzenie na dostarczony towar, żeby określić przydatność każdego z osobna. Tak jak przypuszczał, niezbyt wysoki, żylasty blondyn zareagował inaczej niż reszta. Jego oczy lśniły żądzą mordu…

***

Czasy obecne

Pieniędzy potrzebnych do normalnego życia Marianna nie mogła sobie wyczarować, więc pracowała w salonie urody w centrum Zakopanego. Wyszła z pracy w zapadający już mrok i podeszła do swojego samochodu. Ułamek sekundy później owinęła się maskującym jej wiedźmią aurę kokonem mocy i wezwała Anen.

– Co jest? – zapytała materializująca się obok Stylla. – Po co aktywowałaś tarczę?

– On – wyszeptała przerażona Marianna i wskazała mężczyznę, który przed chwilą przeszedł obok, kierując się do wyjścia z parkingu.

Anen ruszyła za nim w bezpiecznej odległości. Wyglądał jak typowy nowobogacki biznesmen. W ręce trzymał aktówkę sygnowaną ekskluzywną marką. Skręcił w pierwszą przecznicę i wszedł do antykwariatu. Anen wślizgnęła się za magiem do środka, przybierając niematerialną postać. Na szczęście nie wyczuł jej, więc odetchnęła i rozejrzała się po sporym pomieszczeniu zastawionym antykami. Mag przywitał się z handlarzem, a ten od razu poprowadził go do stołu prezentującego elementy zbroi oraz broń. Anen poszperała w pamięci i uświadomiła sobie, że to sprzęt najbardziej pasujący do rzymskich gladiatorów. Tarcze, hełmy, trójzęby, miecze, noże, naramienniki, jak również nagolenniki. Wszystko wyglądało, jakby zostało przygotowane z myślą o przedstawieniu teatralnym o gladiatorach właśnie. Mag podniósł gladiusa. Popatrzył na ostrze, wywinął młynka, po czym je odłożył. W końcu położył aktówkę na stole i pokazał handlarzowi zawartość.

– Jutro rano ktoś się po to zgłosi – rzucił jakby od niechcenia.

Anen wyszła za facetem przed antykwariat, zobaczyła, jak od razu teleportował się sprzed drzwi. Wiedząc już wystarczająco dużo, wróciła do Marianny.

– Dobrze, że mnie wezwałaś – stwierdziła i pokrótce powiedziała wiedźmie, co zobaczyła.

– Ta budowla z mojej wizji wyglądała jak arena albo amfiteatr – zaczęła Marianna. – Teraz okazuje się, że kupują broń, jaką walczyli gladiatorzy…

– Co oznacza, że fundują sobie rzymskie igrzyska na Podhalu, zjeby pierdolone.

– Może sami będą się bawić w gladiatorów? Wiesz, takie zawody między klanami.

– Chyba masz rację. – Anen pokiwała głową. – Nikomu, o dziwo, nie zrobili krzywdy, a jeszcze dali nieźle zarobić. Obiekt też pewnie jest pod działaniem tego ich popieprzonego zaklęcia „Nic nie wejdzie, nic nie wyjdzie” i nawet jak go znajdziemy, będziemy mogły jedynie na niego napluć, więc nie ma sensu gówna ruszać.

Marianna wsiadła do samochodu i ruszyła. Zaczynała się coraz bardziej obawiać, ponieważ w grę wchodzili magowie klanowi, a ich bała się jak ognia. Szczególnie skrytobójców i szukaczy, którzy pasjami polowali na wiedźmy i tępili je z równą zajadłością co Inkwizycja. To właśnie likwidatorzy skrytobójców zamordowali jej matkę, przejmując potencjał mocy wiedźmy, a Marianna uszła z życiem tylko cudem. Wspomnienie tamtych potwornych wydarzeń prześladowało ją do dzisiaj.

***

– Zwykle robimy to krwią wołu. – Skrzywił się Marco.

– Bogowie powinni być zadowoleni, że poświęcamy istotę ludzką – odparł Adrian, szef sekcji likwidatorów klanowych.

– Mars z pewnością…

Stali na środku areny drewnianego amfiteatru, gdzie dwóch rosłych pomocników inwestora trzymało dobrze zbudowanego siedemnastolatka w żelaznym uścisku. Młody człowiek klęczał z rękami związanymi na plecach. Jeden z osiłków stał za nim z dłońmi zaciśniętymi na jego ramionach, a drugi złapał go za włosy i odchylił głowę. Chłopak bezskutecznie próbował się wyrywać. Adrian podszedł do ofiary, przystawił jej do szyi głębokie, srebrne naczynie i jednym precyzyjnym ruchem przeciął tętnicę. Struga krwi napełniła po brzegi misę, która następnie została przekazana Marcowi.

Gotti obszedł arenę i prosząc starożytnych bogów o przychylność, skrapiał piasek ciepłą posoką. Kiedy skończył, weszło jego rodzeństwo, z ciekawością rozglądając się po obiekcie. Najwięcej uwagi poświęcili freskom na ścianach areny, będącym odzwierciedleniem malowideł scen walk gladiatorskich, odnalezionych w mieście Paestum, skąd wywodziła się rodzina Gottich.

– Amfiteatr jest imponujący – odezwała się po włosku Alessia do maga. – Wielka szkoda, że posłuży tylko na jedno przedstawienie dla tak nielicznej widowni.

– Panno Gotti, dziękuję za uznane. Wspaniała sztuka, jaką są niewątpliwie walki wyszkolonych przez waszą rodzinę gladiatorów, nie może mieć gorszej oprawy.

Alessia uśmiechnęła się promiennie i skłoniła głowę, zadowolona z odpowiedzi.

– Nie rozumiem jednej rzeczy – zabrał głos Marco. – Dlaczego widownia ma tak mało miejsc i są tylko dwie loże? Przecież bilety…

– Panie Gotti, widowisko jest przeznaczone dla wąskiej grupy naszych najlepszych pracowników. Zależy nam na jak najmniejszym rozgłosie, a rozrywkę na najwyższym poziomie cenimy ponad pieniądze.

– Dlaczego w takim razie chcecie tylko zwykłych walk? Zorganizowanie venatio na tak pięknym obiekcie byłoby czymś wspaniałym! Macie tu, w tatrzańskich lasach, niedźwiedzie, wilki, rysie. Nikt nie zauważy braku kilku sztuk, a widowisko…

– Na naszej planecie to ludzi mamy pod dostatkiem, więc skupmy się na nich. Dziką przyrodę zostawmy w spokoju. – Spojrzał na Gottiego z jawną wściekłością.

Marco nieznacznie pokiwał głową i pomyślał, że pewnie trafił na jednego z tych nieźle nawiedzonych wegetarian, który człowieka zabije z zimną krwią, ale bezdomnego ślimaka wepchnie w nową skorupkę, więc wrócił do bezpieczniejszego tematu.

– Wkrótce rozpoczniemy tutaj finalne treningi – poinformował maga. – Do tego czasu proszę o ustalenie harmonogramu korzystania z obiektu dla każdej z grup. Nie powinniśmy przywieźć więcej niż po dwóch zawodników.

– No nie wiem – wtrąciła Alessia. – Mam dosyć żywotne egzemplarze, przywiozę trzy. – Bracia spojrzeli na Alessię, a ona dumnie uniosła głowę. – Mówiłam wam wiele razy, że kobiety są twardsze i lepsze do wyszkolenia. Tym razem wygram.

– Pobożne życzenie – prychnął lekceważąco Gaspare, a Alessia obdarowała brata morderczym spojrzeniem.

– Uspokójcie się, proszę – opanował ich Marco, bo widział, jak dziewczyna zaciska pięści i zaraz rzuci się na Gaspare. – To nie czas na wasze żartobliwe przepychanki.

Nie chciał, żeby zleceniodawca zorientował się, że między rodzeństwem istnieje poważna różnica zdań. Gaspare od początku sprzeciwiał się decyzji brata o włączeniu kobiet do zespołu szkolącego gladiatorów, czemu dawał wyraz przy każdej możliwej okazji. W jego mniemaniu miejsce kobiet w ich rodzinie było przy garach i dzieciach. Konflikt pogłębił się, kiedy Alessia odkryła, że Gaspare spotyka się z dziewczyną pracującą jako zwykła prostytutka. Gaspare nie chciał przyjąć tego do wiadomości, więc Alessia najpierw udowodniła mu, kim panna jest, a później ją zabiła. Tego czynu Gaspare nie wybaczył jej do dziś.

– Więc ustalone – stwierdził Adrian. – We wskazanym czasie przewozimy was w okolice amfiteatru i rozpoczynacie finalne treningi.

***

– Anen. – Surek stanął przed Styllą pijącą kawę na tarasie willi Elwiry. – Powiem, czego się dowiedziałem, ale najpierw przysięgniesz mi na Elwirę, że już nigdy mnie tam nie poślesz.

– Obiecuję. Dawaj.

– W kwaterze demonów niczego nie wiedzą o budynku magów na Podhalu. – Anen chwilę patrzyła kurduplowi w oczy i zastanawiała się, czy nie trzasnąć go w tę małą, zarośniętą gębę. Zapomniała, że domowe może i są dobrymi demonkami, ale cwaniaki z nich okropne. Zacisnęła pięści i już miała ruszyć w jego stronę, kiedy Surek wysunął przed siebie ręce i zaczął nadawać jak odpalony karabin. – Ale jeden z moich pobratymców służy u kobiety, z którą spotyka się mag skrytobójca, a ona nie ma o demonku pojęcia. O tym, że jej kochanek jest magiczny, też nie wie. Mój kumpel podsłuchał, jak mag opowiadał, że jego „korporacja” organizuje event dla najlepszych pracowników. Poskładał, co usłyszał, i wynika z tego, że szukacze dostali zlecenie odnalezienia włoskiej rodziny, która od starożytności podobno organizuje igrzyska.

– Magowie?

– Nie, zwykli ludzie – sprostował. – Posiadają wiedzę, która nie została nigdzie spisana. O ich istnieniu wiedzą tylko najbogatsi na świecie. Można się do nich zgłosić, ale to oni decydują, dla kogo będą pracować. Chętni na taką rozrywkę mają wybudować arenę i znaleźć odpowiednie osoby do przyuczenia na gladiatorów. Jeżeli wymogi zostaną spełnione, jak również zaakceptowane, przyjmują zlecenie. Obecnie to dwóch braci i siostra. Prawdopodobnie są od roku w Polsce.

– Co to znaczy „odpowiednie osoby”? Kogo werbują?

– Nie wiem – przyznał szczerze. – Ci, co się uczą, biorą potem udział w turnieju, gdzie jest tylko jeden zwycięzca. Znając magów, reszta uczestników pójdzie do piachu. Wiem, ile klanowi tym szkoleniowcom zapłacili.

– Z ciekawości, ile?

– Pięć milionów euro na głowę.

– Bogato się bawią, skurwysyny. – Skrzywiła się, ale nachyliła i pocałowała Surka w czoło. – Równy z ciebie gość, mimo że demon.

Surek ukłonił się i odszedł do swoich zajęć, a Anen usiadła na drewnianej huśtawce. Eya zmaterializowała się chwilę później i rozsiadła w rattanowym fotelu naprzeciw.

– Ze słów Surka wynika – zaczęła Anen – że zabawę przeżyje tylko jeden uczestnik. Czyli nie zawody międzyklanowe, a zlecenie.

– Klan skrytobójców to po prostu zwykli zawodowi mordercy, tyle że z mocami magicznymi – zastanowiła się na głos Eya. – Oni niczego nie robią dla rozrywki. Dla nich kasa i mordowanie są sensem istnienia, więc mogę się założyć, że ten turniej musi im służyć do likwidacji większej liczby celów.

– Raczej na pewno…

***

Alessia z trzema kobietami ubranymi w legginsy i bluzy weszła na arenę amfiteatru.

– Jesteście najlepszymi wojowniczkami, z jakimi kiedykolwiek pracowałam, i macie szansę zdobyć bogactwo i sławę – zaczęła z uśmiechem.

– O ile przeżyjemy – warknęła krótko ścięta szatynka. – Tym, które już szlag trafił, też tak mówiłaś.

– Chcesz do nich dołączyć? – Alessia wbiła w nią wzrok, ale Ewa hardo uniosła głowę. W końcu Alessia przeniosła spojrzenie na pozostałe kobiety. – Rozejrzyjcie się, zróbcie krótką rozgrzewkę i przystąpimy do ćwiczeń.

Ewa, Marysia i Nadia przeszły się po arenie.

– Chyba nie uciekniemy. Pomordujemy się tu nawzajem – powiedziała cicho Marysia, niewysoka, ale mocno umięśniona blondynka.

Ewy nie obchodziła myśl o ucieczce. Mogła i chciała wygrać. Miała jasno określony cel i nagrodę w zasięgu ręki.

Alessia przyglądała się wszystkim kobietom, jednak po chwili całą uwagę skupiła na Ewie. Włoszka miała rację, upierając się przy złamaniu tradycji. Kobiety stanowiły zdecydowanie lepszy towar do wyszkolenia aniżeli mężczyźni, czego niezaprzeczalnym dowodem była właśnie ta ponura dziewczyna. Obiecała sobie utrzeć nosa Gaspare. Przygotuje gladiatorkę tak dobrze, że zmiecie jego zawodnika z powierzchni areny i udowodni młodszemu braciszkowi, jakim jest idiotą…

***

– Sczytałam cieśli zatrudnionych u Jędrzeja i u ani jednego nie znalazłam śladu wspomnień dotyczących pracy przy tej budowli. Dlatego popytałam trochę i dowiedziałam się, że rok temu Jędrek miał dwumiesięczny wyjazd. – Marianna w trakcie wyjaśniania odkroiła kolejną kromkę swojskiego chleba i nakładała na nią porządny plaster boczku. – Podobno złapał kontrakt za granicą. Anen, nie żebym ci liczyła, ale zżerasz już szóstą…

– Jeszcze tylko dwie, obiecuję – szybko odpowiedziała Stylla i złapała podawaną kanapkę.

– Jego żona twierdzi, że był w Norwegii, skąd przywiózł niezłą kasę. Matko Ziemio! Nie pchaj połowy kromki naraz do gęby, bo ci policzki rozerwie.

– Dupa tam, nic mi nie rozerwie, dawaj kolejną.

W kuchni Marianny, gdzie Stylla dzielnie walczyła z zapasami boczku czytaczki snów, zmaterializowała się Eya.

– Masz boczek od ciotki Halszki! Mogę kromkę? – przywitała się i usiadła obok Anen. – Byłam w antykwariacie. Dwóch magów klanowych odebrało towar i od razu za drzwiami teleportowali się z tym wszystkim, z czego wynika prosty wniosek: muszą to organizować nie dalej niż w promieniu dziesięciu kilometrów od Małego Cichego.

– Musimy dokładnie przetrzepać teren – powiedziała Anen i wstała od stołu. – Później sprawdzimy w necie, ile włoskich rodzin przyleciało do nas w tamtym czasie. Marianna, postaraj się jak najdokładniej sczytać co droższe hotele w Zakopanem, może trafisz na jakichś Włochów albo maga z odpowiednimi wspomnieniami.

Marianna po zniknięciu Stylli posprzątała resztkę boczku i chleba. Nagle zaczęła się śmiać i płakać jednocześnie. Była idiotką, że poinformowała je o blokadzie wspomnień Jędrzeja. Mogła poczekać, niczego nie robić. Nie musiałaby się teraz narażać na jakiekolwiek kontakty z tymi klanowymi kreaturami, magicznymi mordercami, kanaliami najgorszego sortu, o których bała się nawet myśleć. Każde przypadkowe spotkanie z nimi wywoływało u niej histerię ze strachu. A teraz ma szukać kogoś, z kim ściśle współpracują? W czym biorą udział? Może ich samych? Złapała się za ramiona i podeszła do okna. Przeczeka jedną, może dwie noce i po prostu powie Anen, że niczego nie znalazła. Tak, to będzie najlepsze wyjście z sytuacji. Wstrzyma się od działania i nie straci twarzy przed Styllami.

***

Stylle w tym samym czasie przeczesywały kolejny kwadrat lasu. Szukały zarówno tradycyjnie, jak i skanując magią każdy milimetr terenu.

– Marianna mi się nie podoba – stwierdziła stanowczo Eya.

– Ma cykora, jak zawsze – mruknęła Anen i zeskanowała kolejny metr lasu. – Na sam wyraz „klan” robi się zielona ze strachu, to co się dziwisz? – Nie otrzymawszy odpowiedzi, spojrzała w stronę stojącej ze spuszczoną głową siostry. – Co jest?

– Jednak bariera, a nie zaklęcie „nic nie wejdzie, nic nie wyjdzie” – wyszeptała Eya i zrobiła krok w tył, a trawa przed nią na ułamek sekundy przybrała fioletowy kolor. – Jest szansa, że tam wejdziemy. Zrób skan.

Anen wyrzuciła przed siebie garść magii szukającej w postaci srebrnego pyłu. Większość zamigotała i znikła, ale spora część została w powietrzu i wyglądała, jakby osiadła na szklanej ścianie.

– Mamy ich. – Anen się uśmiechnęła.

– Mamy na razie barierę, nie ciesz się. – Eya położyła dłoń na ścianie i zaczęła marsz wzdłuż niej. – Marianna miała rację co do lokalizacji. Idź przede mną, zobaczymy, jakie to jest duże.

Anen wykonała polecenie. Co kilka kroków sprawdzała magią, czy nie ma w barierze szczeliny, o którą mogłaby zahaczyć zaklęcie. Znalazły niewielkie pęknięcie już kilka minut później. Anen położyła na nim dłoń i zabezpieczyła je swoją magią, po czym teleportowały się do domu Elwiry w katowickiej dzielnicy Ligota. Eya usiadła do komputera, a Anen skupiła się na robieniu kawy i obmyślaniu sposobu rozsunięcia bariery magią. W końcu przycupnęła obok siostry z parującym kubkiem w dłoni. Drugi podała siostrze.

– Masz już coś?

– Tak – zaczęła Eya i zanurzyła usta w czarnym, słodkim napoju. – Przy współczesnych walkach gladiatorów wyskakiwały mi przedstawienia, inscenizacje, firmy produkujące repliki zbroi i uzbrojenia. Jakieś grupy zrzeszające miłośników gladiatorów itepe… W kilku miejscach powtórzyły się nazwiska: Silvestri, Gotti, Donato i Landi. Trzy z tych nazwisk to stara włoska arystokracja parająca się kolekcjonerstwem i urządzaniem inscenizacji. Nazwisko Gotti najczęściej padało w związku z konsultacjami historycznymi. To rodzeństwo pochodzące z Kampanii, konkretnie z okolic miasta Paestum, które jest uważane za kolebkę walk gladiatorskich. Zaczęłam szukać w liniach lotniczych i znalazłam trójkę ludzi o nazwisku Gotti. Przylecieli z Rzymu do Krakowa rok temu, spędzili w tym mieście tydzień, po czym rozjechali się wypożyczonymi samochodami po Polsce. Dziewczyna pojechała do ekskluzywnego hotelu na Mazurach, jeden z mężczyzn spędził kilka miesięcy w Bielawie u podnóży Gór Sowich, a trzeci w Drawsku Pomorskim. Trzy miesiące temu zameldowali się w Zakopanem, ale w różnych hotelach. Później sprawdziłam archiwa policyjne i odkryłam, że mniej więcej w tym samym czasie, w którym pojawili się Włosi, w naszym kraju wzrosła liczba zaginięć. Oscylowała mniej więcej na poziomie trzydziestu kilku mężczyzn i kobiet między dwudziestym a trzydziestym rokiem życia. Wszyscy aktywnie uprawiali sport: siłownia, kulturystyka, wspinaczka wysokogórska i takie tam. Żadna z zaginionych osób nie trenowała sztuk walki. I teraz wisienka na torcie. Nie odnaleziono jeszcze tylko pięciu ciał z tej grupy.

– Jasny szlag!

***

– Znalazły? – zapytał Grzegorz, zastępca szefa klanu.

– Według planu – potwierdził Adrian, który dzierżył stery likwidatorów klanu skrytobójców. – Gotti zostali już przeniesieni do nowej kwatery.

– A niespodzianka dla naszych szanownych szkoleniowców?

– Już czeka.

Przyglądali się trenującej z Alessią Ewie. Alessia miała na sobie hełm i skórzaną kamizelkę wykończoną spódnicą z pasów nabijanych metalowymi ćwiekami. Kolana i łokcie zabezpieczyła odpowiednimi ochraniaczami. W rękach trzymała dzidę i niewielką tarczę. Za to Ewa nosiła strój typowy dla gladiatora zwanego arbelas: łuskową zbroję, hełm i nagolenice. Prawą rękę, zaopatrzoną w sztylet, chroniła klasyczna manica, za to na lewej miała zarękawie zakończone sierpowatym ostrzem. Alessia krzyczała, że dziewczyna powinna ufać intuicji, a nie oczom.

– Grzegorz, wytłumaczysz mi, jaki to ma sens?

– Zostaliśmy poproszeni o pomoc przez demony. Te suki Stylle zrobiły się ostatnio wyjątkowo kąśliwe, co mocno utrudnia funkcjonowanie kwaterze, więc należy je na jakiś czas unieszkodliwić.

– Dlatego sami ich nie sprzątną – zrozumiał Adrian. – Musimy je załatwić mocą, żeby czas odtworzenia był odpowiednio długi.

– Dokładnie. A że mamy wobec demonów kwaterowych dług do spłacenia, i otrzymaliśmy zlecenie, które Stylle wykonają koncertowo, postanowiłem połączyć obie rzeczy i przy okazji sprawdzić możliwości naszego nowego nabytku.

Spojrzeli na arenę i chwilę przyglądali się zmaganiom Ewy z trenerką. Ile by się Ewa nie starała i jak sprytnie by nie podeszła Alessii, nie dawała rady dosięgnąć jej chociażby czubkiem ostrza.

– Co, jeżeli wiedźma od snów sczyta naszych Włochów? – przerwał milczenie Adrian.

– To tylko nieudolna magiczka – prychnął z pogardą Grzegorz. – Nie przełamie barier wokół amfiteatru.

– Kiedy mamy ją…

– Zaraz po Styllach – uciął.

Adrian ledwo zauważalnie skinął głową i odszedł, a Grzegorz zajął się obserwowaniem trenujących pań.

***

– Kurwa!

– Masz rację – powiedziała zdenerwowana Eya, patrząc na ekran monitora, który wyświetlał zdjęcia ciał dwóch młodych ludzi odnalezionych na tatrzańskich szlakach turystycznych w południe. – Jeżeli nasze wnioski są słuszne, w grze pozostały trzy, może cztery osoby. Do tego Włosi wymeldowali się z hoteli i znikli. Może Marianna ich namierzy dziś w nocy?

– Zrobimy tak – zaczęła Anen, odwracając się od monitora. – Poczekamy do przedświtu i zobaczymy, co Marianna znajdzie w snach. Jeżeli nic, od razu wchodzimy szczeliną w barierze do obiektu magów i przeszukamy go. Nie wiedzą o nas nic, więc zrobimy to cichaczem. Wyprowadzimy ludzi i spadamy. Z Włochami niech sobie robią, co chcą.

– Skoro tak twierdzisz…

***

Marianna stała na tarasie otulona ciepłą chustą. Wzrok miała wbity w ledwo widoczne wierzchołki drzew. Mimo chłodu wczesnego świtu nie drżała z zimna, a ze strachu. Nie chciała tego robić, nie mogła się zdobyć nawet na próbę sięgnięcia do umysłów ludzi będących we wskazanym jej przez Anen miejscu. Paraliżowała ją myśl, że niechcący mogłaby zahaczyć o umysł któregoś z przebywających tam magów klanowych. Nabrała powietrza głęboko w płuca, a łzy spłynęły jej po policzkach. Tłumaczyła sobie, że jeżeli nawet coś stanie się Styllom, Elwira i tak je odtworzy, ponieważ nie było na świecie magii zdolnej unicestwić byty magiczne jednej z wiedźm Airin. Z drugiej strony, jeżeli wejdą do amfiteatru bez jakichkolwiek informacji, mogą nie znaleźć trójki ocalałych ludzi. Wtedy odpowiedzialność za ich śmierć spadnie na nią. Pociągnęła nosem i wytarła twarz rąbkiem chusty. Postanowiła powiedzieć Anen, że niczego nie zdołała odczytać, i kiedy Stylle pójdą do amfiteatru, od razu powiadomi Elwirę. Upewniła samą siebie, że to jest zdecydowanie dobry plan i tak właśnie zrobi. Miała świadomość, iż oszukuje samą siebie. Wiedziała, że z czasem wyrzuty sumienia będą ją gryzły coraz mocniej. Jednak strach przed tymi klanowymi bestiami był w kobiecie silniejszy niż przyjaźń ze Styllami, niż posłuszeństwo wobec Elwiry.

– Masz coś?

Na dźwięk głosu Anen Marianna zamarła, ale natychmiast się opanowała.

– Bariera wokół amfiteatru jest zbyt silna – skłamała gładko, nie patrząc na byt magiczny. – Bardzo mi przykro, że…

– Trudno, poradzimy sobie – przerwała jej Anen i zniknęła jak zdmuchnięte piórko.

Marianna została z gorzkim posmakiem wstydu i bezsilności. Kilka uderzeń serca później z rozpaczy nad własną słabością wyrwał ją rumor w kuchni. Odwróciła się i zdążyła szepnąć:

– Matko Ziemio…

***

Eya wsunęła dłonie w szczelinę i działając własną magią na twór klanowców, rozsunęła go tak, że mogła swobodnie wejść. Przejście przez działającą barierę nie należało do przyjemnych doświadczeń. Obca magia kąsała i kłuła, ale Stylla w starciach z tatrzańskimi demonami była narażona na zdecydowanie intensywniejsze doznania, więc prawie nie zwróciła uwagi na wysiłki bariery.

– Dały czadu, skurwysyny – podsumowała, widząc, co kryła bariera.

Jej oczom ukazała się zaokrąglona budowla z bali, której wysokość sięgała drugiego piętra. Nie było w niej żadnych okien czy innych widocznych otworów. Ostrożnie, z mieczami w dłoniach zaczęła iść w prawo. Po chwili usłyszała głos siostry.

– Marianna powiedziała, że nie dała rady się przebić. Ale myślę, że zwyczajnie strach ją obleciał i nawet nie próbowała.

– Jesteś złośliwa i niesprawiedliwa – ofuknęła ją Eya. – Nie zapominaj, przez co przeszła w dzieciństwie dzięki likwidatorom.

Anen w odpowiedzi jedynie przewróciła oczami. Szły dalej, aż natrafiły na otwartą bramę.

– Mówiłam, że niczego się nie spodziewają i szybko załatwimy sprawę. – Uśmiechnęła się Anen.

– Jeszcze się nie ciesz – warknęła Eya.

Weszły do korytarza prowadzącego w głąb budowli. Po obu stronach bramy zobaczyły schody w górę, zaraz za nimi kilka par drzwi, a na wprost podwójne, spore wierzeje, które zaczęły się otwierać w leniwym tempie.

– No kurwa – szepnęła Anen. – Wykrakałaś.

Ujrzały bladą jak papier Mariannę trzymaną przez dwóch rosłych mężczyzn. Jeden przystawił wiedźmie lufę pistoletu Desert Eagle do skroni.

– Witam, moje drogie Stylle. – Niski głos doszedł zza ich pleców. Odwróciły się i stanęły twarzą w twarz z niewysokim, łysiejącym blondynem w drogim i doskonale skrojonym garniturze. – Jest nam niezmiernie miło gościć tak zacne persony w naszych skromnych progach. A teraz proszę położyć miecze na ziemi i założyć ręce na plecy. Chyba że nie zależy wam na koleżance magiczce. Nie ukrywam, że chętnie ją sprzątniemy.

– Co nam da odłożenie broni? – zapytała Anen.

– Propozycję współpracy i możliwość uwolnienia tej przerażonej panienki w nienaruszonym stanie.

– Współpracy – stwierdziła kpiącym tonem. – Z wami?

– Tak, dokładnie – odpowiedział z absolutnie poważnym wyrazem twarzy. – Mam propozycję, która opłaci się każdej ze stron. Zauważ, moja droga Styllo, że mogliśmy was sprzątnąć przy szczelinie, a magiczkę zabić w jej własnym domu. Doceń, że tego nie zrobiliśmy.

Stylle spojrzały po sobie. Klanowiec miał rację, a one mogły sobie tylko w pysk napluć, że jak ostatnie idiotki wlazły w zaplanowaną w każdym szczególe pułapkę. Zrobiły klasyczny błąd: nie doceniły przeciwnika, jego doprowadzonych do perfekcji przez prawie dwa tysiące lat metod planowania i wykonywania zleceń. Nie pozostało im nic innego, jak tylko grać na czas i szukać wyjścia z sytuacji. Teraz cel akcji przestał mieć jakiekolwiek znaczenie. Liczyło się tylko ocalenie Marianny. Ale przy okazji zdały sobie sprawę z jednej rzeczy: Elwira musiała coś zrobić, że magowie nie byli w stanie dostrzec potężnych zasobów magii Marianny i wzięli ją za ledwo obdarzoną mocą, niegroźną magiczkę wróżącą ludziom. Chyba że to one myliły się całkowicie i magowie znali rzeczywiste możliwości czytaczki snów, co dla Stylli byłoby opcją najbardziej niekorzystną. Tak czy siak, nie miały wyjścia. Wykonały polecenia, a ich nadgarstki od razu zostały skrępowane plastikowymi trytytkami, co, mimo powagi sytuacji, nieźle Stylle rozbawiło. Magowie odprowadzili je do pomieszczenia pełnego rynsztunku dla gladiatorów, gdzie blondyn podjął przerwaną wypowiedź.

– Doskonale wiecie, co tutaj szykujemy, więc przejdę do konkretów. Dostaliśmy zlecenie na pozbycie się rodzeństwa Gottich za ogromne pieniądze. Zleceniodawca postawił jednak warunek: muszą zginąć w walce na arenie. Zadanie byłoby proste, gdyby nie jeden szczegół: oni posiadają pewien dar, który uniemożliwia ich likwidację w tradycyjny sposób. I od razu uprzedzam pytanie: nie są magiczni.

– Co to za kurewstwo? – zapytała bez ogródek Anen.

– Mają zdolność przewidywania każdego ruchu przeciwnika. To jakiś wybryk genetyczny przekazywany z pokolenia na pokolenie. Dlatego żaden z rekrutów nie jest w stanie ich zranić ani zabić. Potrafią również uniknąć kul.

– I dlatego jesteśmy wam potrzebne – podsumowała Eya. – Pazerne skurwysyny.

– Nie jesteśmy pazerni, tylko dbamy o dobre imię firmy. Dla nas trudne zlecenie jest sprawą ambicji, nie pieniędzy.

– Skoro tak twierdzisz, to może przeznaczysz wynagrodzenie za rodzeństwo na cele charytatywne? – zaczepiła go Eya.

Dariusz zmierzył ją wzrokiem i uniósł lekko głowę.

– Co by to miało być? – zapytał, ku zdziwieniu Stylli, więc Eya zaatakowała.

– Są w Polsce takie ośrodki, które zajmują się ratowaniem dzikich zwierzątek. Przykładowo w Kłodzku jest „Jerzy dla jeży”, w Warszawie – „Jeżurkowo”, w Bielsku – „Mysikrólik” i kilka innych tego typu placówek. Rozdysponuj dla nich kasę, a wtedy my postaramy się bardziej.

Mag chwilę patrzył, jakby zastanawiał się, jak wyjść z tej sytuacji bez uszczuplenia konta klanu. W końcu kiwnął głową.

– Jak dla mnie słuszny cel, więc zrobimy tak: po sprzątnięciu Gottich każdy z takich ośrodków w Polsce dostanie milion złotych. Pasuje?

– Nie. Nie wierzę ci. Zrobisz to teraz i tak, żebyśmy widziały, jak ta kasa ląduje na ich kontach. – Eya nie odpuściła.

Dariusz uśmiechnął się blado i wyjął telefon, a Anen stanęła obok i zaglądała mu przez ramię. Po chwili rzeczywiście konta ośrodków zdrowo spuchły.

– Dziękuję – odezwała się i stanęła przy siostrze. – To kiedy zaczynamy igrzyska?

– Za chwilę rozpoczyna się główne przedstawienie. Liczę, że za jakąś godzinę ktoś po was przyjdzie. Wasza magiczka będzie obserwowała walki z loży w towarzystwie moich dwóch zaufanych likwidatorów. Życzę powodzenia.

Już miał wyjść, kiedy zatrzymało go pytanie Anen.

– Kto chce ich sprzątnąć? Jakiś niezadowolony klient?

Dariusz odwrócił głowę i z jadowitym uśmiechem oświadczył:

– Ich ojciec. – Wzruszył ramionami i wyszedł.

Trytytki na nadgarstkach Stylli pękły i opadły. Siostry spojrzały najpierw po sobie, a później na przygotowany dla nich sprzęt.

– Ale wpadłyśmy – mruknęła Eya. – Elwira nas za to zabije.

– Żeby to pierwszy raz – prychnęła Anen i klasnęła w dłonie. – Zacznijmy od kreacji na ten bal…

***

Marianna została odprowadzona do loży, usadowiona wygodnie i zaopatrzona w filiżankę znakomitej kawy. Siedziała, prawie nie oddychając ze strachu. Tym bardziej że po obu stronach miejsca zajęli jej ochroniarze ze spluwami. Próbowała telepatycznie przywołać Elwirę, ale bariera magów skutecznie odbijała jakiekolwiek czary. Co, przewrotnie, trochę uspokoiło wyrzuty sumienia wiedźmy. Jeżeli nie potrafiła się przebić myślami poza barierę, nie dałaby rady odczytać snów osób przebywających w jej granicach. Ona i Stylle tak czy siak wpadłyby w tę zasadzkę. Przyglądała się, jak z minuty na minutę przybywa mężczyzn na widowni. Kiedy wydawało się, że nikt już nie wchodzi, przeliczyła wszystkich i wyszło jej czterdziestu pięciu magów. W loży znajdującej się naprzeciw również zobaczyła ruch. Dostrzegła znanego jej Dariusza i jeszcze trzech innych mężczyzn.

W końcu na arenę weszło dwóch gladiatorów. Jeden miał rękę uzbrojoną w dziwne zarękawie zakończone ostrzem, a w drugiej ściskał sztylet. Przeciwnik trzymał trójząb i sieć. Obaj byli wyposażeni w ochraniacze na nogach i hełmy zakrywające twarze. Patrząc na zawodników, Marianna miała wrażenie, że cofnęła się w czasie, a jej uwaga skupiła tylko na walczących. Śledziła każdy ruch, każde pchnięcie i unik. Odruchowo zaczęła kibicować temu ze sztyletem i wybuchła niekontrolowaną radością, kiedy powalił przeciwnika na ziemię. Ale wrzasnęła ze zgrozy i odwróciła głowę, gdy wbił mu sztylet w serce po samą rękojeść i przekręcił. Widownia nagrodziła gladiatora oklaskami. Zwłoki zostały sprzątnięte i już po kilkunastu minutach patrzyli na kolejny pojedynek.

Tym razem zwycięzca poprzedniej walki mierzył się z gladiatorem, który chronił się za małą, prostokątną tarczą i walczył krótkim, zakrzywionym sztyletem. Ta walka była zdecydowanie dynamiczniejsza i brutalniejsza. Po ciężkim starciu, które żadnego z walczących nie przybliżyło do zwycięstwa, gladiator ze zbrojnym zarękawiem zrzucił hełm. Wszyscy zobaczyli, że kryła się pod nim kobieta! Jej przeciwnik wrzasnął ze złości, również pozbył się hełmu i z jeszcze większą furią rzucił się do walki. Ciosy zadawali błyskawicznie, poruszali się w równie wariackim tempie. Mimo powagi sytuacji Mariannę ubawiło, jakiej wścieklizny dostał gladiator, kiedy zorientował się, że nie potrafi wygrać z kobietą. Dziewczyna w końcu wykonała sprytny półobrót, po czym zatopiła sztylet w szyi przeciwnika. Uniosła ręce w górę i została nagrodzona gromkimi oklaskami. Przeszła się po arenie zmęczona i poraniona, ale widocznie szczęśliwa. Marianna spojrzała na jednego z ochroniarzy i odważyła się odezwać.

– Czy mogę już sobie iść? To chyba koniec przedstawienia.

– To był tylko support. Główne atrakcje jeszcze przed nami.

Struchlała. Zacisnęła ręce na oparciach fotela i czekała. Na arenę wkroczyła czarnowłosa kobieta w skórzanej zbroi i nagolennikach, ale bez hełmu. W ręce trzymała gladiusa i niewielką, okrągłą tarczę. Marianna po reakcji zwycięskiej gladiatorki od razu zrozumiała, że na arenie pokazała się jedna z rodzeństwa Gottich. Gladiatorka zaczęła kręcić głową, a na twarz wypłynęła jej wściekłość granicząca z szaleństwem. Alessia na ten widok roześmiała się w głos i wywinęła młynka gladiusem. W dwóch skokach dopadła uczennicę i zmusiła do walki.

– Ona jest zmęczona – jęknęła Marianna. – Nie da rady!

– Zdziwiłaby się pani, do czego zdolni są ludzie, żeby ocalić życie. Alessii z Ewą nie pójdzie wcale łatwo, gwarantuję – powiedział drugi z magów.

I rzeczywiście, Marianna zobaczyła najcięższą z dotychczasowych potyczek. Początkowo Ewa tylko broniła się przed ciosami Alessii, ale po chwili przeszła do okładania nauczycielki. W efekcie Alessia zarobiła kilka kopniaków i ranę na udzie, co widocznie ją rozeźliło. Krzyknęła po włosku i na arenie pokazali się jej dwaj bracia. Ewa, widząc, co zrobiła Alessia, zaczęła ją obrzucać wszystkimi możliwymi rynsztokowymi określeniami.

Rodzeństwo otoczyło Ewę. Jednak zanim padł jakikolwiek cios, na arenę wkroczyły Stylle. Nie miały na sobie zbroi, tylko swoje skórzane spodnie i kurtki. Trzymały identyczne, okrągłe tarcze, ale broń już wybrały różną: Anen miecz, Eya włócznię. Rodzeństwo spojrzało po sobie, a później na lożę, w której jeszcze kilka minut wcześniej siedział Dariusz. Marianna dostrzegła wysokiego, siwego mężczyznę o ciemnej karnacji zajmującego miejsce Dariusza. Marco podszedł do loży i zapytał o coś po włosku. Nowo przybyły udzielił mu wyczerpującej odpowiedzi, która doprowadziła rodzeństwo do wściekłości. Gaspare pokazał Alessię orężem i zaserwował serię włoskich wyrazów, które Mariannie jednoznacznie skojarzyły się z przekleństwami. Marco uspokoił brata, po czym wskazał na Stylle i coś powiedział. Alessia i Gaspare zmierzyli kobiety zaciekawionymi spojrzeniami i jakby zapominając o Ewie, rzucili się do walki. Przerażona takim obrotem Marianna zapytała, co to ma znaczyć.

– Wie pani, czym zajmuje się ta trójka? – zapytał na wstępie ochroniarz po jej lewej, a kiedy kiwnęła głową, mówił dalej: – Przystojny, starszy pan to ich ojciec i głowa rodu Gottich. Kilka lat temu wycofał się z interesu i przekazał władzę o, temu. – Wskazał na Marca. – Podstawą prowadzonego przez rodzinę biznesu jest tradycja, która przez wieki nie ulegała modyfikacjom. Dla nich nienaruszanie zasad jest świętością. A Marco olał ją ciepłym moczem. Wprowadził daleko idące zmiany do metod szkolenia gladiatorów. Stary Gotti nie zareagował od razu, ale kiedy zobaczył, że syn wcielił siostrę do zespołu szkolących, uznał, że tego nie zdzierży. Zlecił nam likwidację niesfornych bachorów. Interes rodzinny przekaże swoim dwóm dobrze zapowiadającym się wnukom.

– Dlaczego sami ich nie zabijecie?

– Bo mają taki defekt w mózgach – odpowiedział drugi. – Przewidują każdy ruch przeciwnika i nam nie udałoby się ich zabić. Pani magiczne panienki pewnie będą potrafiły to jakoś obejść i ukatrupić towarzystwo. Kiedy to zrobią, my zgarniemy kilkadziesiąt milionów eurosów, a pani odzyska wolność.

– A jeżeli zostaną zamordowane?

– Podobno potrafią się same odtworzyć – zauważył mag z prawej. – Dla nich żadne ryzyko. Gorzej będzie z panią.

Na widok jadowitego uśmiechu na twarzy mężczyzny zrobiło jej się tak zimno, że widocznie zadrżała. Jednak słowa maga o samoodtworzeniu się Stylli utwierdziły ją w przekonaniu, że oni nadal nie mają pojęcia, iż robi to Elwira swoją mocą, co w całej przerażającej sytuacji było mocno pocieszające.

***

Walka trwała nieprzerwanie i w takim tempie, że czasem walczący zamieniali się w rozmazaną plamę. Stylle, przez setki lat wytrenowane w różnych rodzajach walki z wszelaką bronią, dawały genialny popis swoich możliwości. Gotti robili, co mogli, żeby nie dać się zabić. Jednak wytrzymałość bytów magicznych dawała im sporą przewagę, a rodzeństwo z minuty na minutę widocznie opadało z sił i popełniało coraz więcej błędów. Ewa nie wkroczyła, obserwowała sposób walki Stylli, stojąc przy ścianie areny.

Pierwszy zginał Gaspare, któremu Anen przejechała ostrzem po szyi tak skutecznie, że głowa zawisła jedynie na strzępie skóry i mięśni. Kiedy ciało Włocha opadło na piasek areny, dwójka rodzeństwa Gottich zamarła. I ten moment wykorzystała Ewa. Podbiegła do zszokowanej Alessii i już miała wbić jej miecz w plecy, kiedy Alessia błyskawicznym ruchem zablokowała pchnięcie, po czym uderzyła tarczą, zwalając dziewczynę z nóg. Ewa odtoczyła się i wstała, zanim miecz Alessii ją dosięgnął. Równolegle Eya zajmowała się Markiem, dając Anen odetchnąć. Mimo swojej determinacji Włoch kilka chwil później został przygwożdżony włócznią Stylli do rzeźbionej ściany areny. Eya podeszła do Anen i obserwowały zmagania Ewy z Alessią, ale kiedy zorientowały się, że Ewa traci siły, postanowiły wkroczyć. Eya podniosła z piasku miecz zamordowanego Gaspare, a Anen porządniej złapała swój oręż. Stanęły blisko Ewy i obdarowały Alessię mało przyjemnymi uśmiechami.

– Buona notte – powiedziała Anen.

Alessia zakończyła życie z dwoma mieczami wbitymi w klatkę piersiową, co wywołało eksplozję oklasków i wiwatów na trybunach. Ale po chwili wiwaty zmieniły ton. Tłum skandował imię Ewy! Stylle spojrzały na gladiatorkę i zobaczyły, że ta tka między dłońmi morderczą sieć mocy, a na jej twarzy zagościł triumfalny uśmiech. Jak na komendę rzuciły oręż na piasek, a Anen porozumiewawczo zerknęła w stronę Marianny. Czytaczka snów wyprostowała plecy i z drżeniem w głosie zwróciła się do swoich ochroniarzy.

– Ja bardzo panów przepraszam za to, co zrobię. Proszę mi uwierzyć, że naprawdę mi przykro, bo wy tacy nawet sympatyczni jesteście.

Zdziwieni spojrzeli na nią, ale nic więcej nie zdążyli zrobić. Trzy kobiety uniosły dłonie i klasnęły z całej siły, co wywołało rozbłysk oślepiająco białego światła i ogłuszający huk. A potem nastała ciemność.

Ewa nie wiedziała, jak długo leżała bez zmysłów, ale teraz nie miało to szczególnego znaczenia. Otworzyła oczy i spojrzała na trzy wiszące nad nią twarze. Jedną wystraszoną i dwie wściekłe, ale zaciekawione.

– Chciałaś nas zabić? – zapytała brunetka. – Kim ty, do kurwy nędzy, jesteś?

Ewa wstała, otrzepała się z pyłu i resztek drewna ze spalonego amfiteatru. Uniosła dumnie głowę i nabrała powietrza.

– Ewelina Hauskruger, magiczna, na usługach klanu skrytobójców.

Złowroga cisza zapadła na chwilę tak długą, że Ewa zdążyła rozejrzeć się po terenie, na którym stał amfiteatr. Z budowli nie zostało nic i pewnie żaden z magów nie przeżył. Gladiatorka zrozumiała, że w takich okolicznościach przyznanie się do pracy dla klanu było bezdennie głupim pomysłem.

– Oni nie zatrudniają obdarowanych mocą kobiet, tylko je likwidują – zauważyła Eya.

– Od jakiegoś czasu każda złapana wiedźma dostaje wybór – odpowiedziała Ewa i pokazała im wnętrze prawej dłoni, na której zamigotała klanowa pieczęć. – Albo zostaje z klanem, albo jest likwidowana. Ja jestem zrzeszoną wiedźmą klanową od…

Nie dokończyła. Anen w ułamku sekundy złapała jej głowę i złamała kark. Rzuciła ciałem o ziemię, przyklękła i położyła dłoń na czole Ewy, przejmując cały dostępny potencjał mocy wiedźmy.

– Kurwa, tyle zachodu, żeby uratować zawszoną zdrajczynię! – warknęła i spojrzała na bladą i przerażoną Mariannę. – Mów, czego się dowiedziałaś.

Marianna jeszcze chwilę wpatrywała się w zwłoki wiedźmy klanowej i nie mogła uwierzyć, że kobieta obdarzona mocą wstąpiła w szeregi tych kanalii! To nigdy wcześniej nie miało miejsca i nie mieściło się nijak w jej światopoglądzie. W końcu Eya przywołała ją do porządku i czytaczka snów opowiedziała wszystko, czego dowiedziała się od swoich ochroniarzy.

– Czyli żeby wyczyścić Gottich do spodu i zakończyć ich pojebane igrzyska, należałoby sprzątnąć wnuki?

– Tak – potwierdziła z przerażeniem Marianna. – Ale to pewnie jeszcze małe dzieci, nie możecie ich…

– Spadkobiercami rodziny Gottich już nie musimy się przejmować. – Wszystkie odwróciły się na dźwięk głosu Elwiry, która podeszła do nich spokojnym krokiem. – Marianno, chwasty należy tępić skutecznie. Rodzina Gottich nie była jedyną tego typu mafią zarabiającą na mordowaniu ludzi za ogromne pieniądze, ale na szczęście jest ostatnią, jak to określiła Anen, wyczyszczoną do spodu.

Tej informacji Marianna już nie wytrzymała i padła na trawę bez zmysłów. Dwie Stylle i potężna wiedźma Airin uśmiechnęły się jednoznacznie na reakcję nad normę wrażliwej czytaczki snów.

-

Iza Grabda

Rocznik `74. Pisze książki i opowiadania w różnych gatunkach literackich. Od kilku lat szlifuje warsztat pisarski na zajęciach Sekcji literackiej KSF, prowadzonej przez Pawła Majkę. Niepoprawna miłośniczka kawy oraz spacerów po lesie w towarzystwie psa i dobrego audiobooka. Własną działalność prowadzi od 26 lat, a tworzenie literatury rozrywkowej traktuje jak świetną zabawę odrywającą ją od szarej rzeczywistości.

Artur Siwek

Radość

Słowa „Turn and run”, wykrzyczane przez dawno zapomnianego wokalistę, wybudziły mnie z płytkiej drzemki. Zażywane w coraz większych dawkach opioidy sprawiały, że w najmniej oczekiwanych momentach zasypiałem, tracąc kontrolę nad rzeczywistością. Pal diabli, jeśli sen przychodził podczas czytania holobooka czy oglądania immerfilmu; najgorsze, że coraz częściej dopadał mnie podczas zwykłych zajęć – przygotowywania posiłku, pisania sprawozdań, czy – tak jak teraz – prozaicznego wypróżniania. Nie chciało mi się wstawać. Wysłuchałem tej marszowo-monumentalnej kompozycji do końca, umyłem się i, próbując ignorować przeszywający ból w biodrach i kolanach, doczłapałem do panelu sterującego.

Do bazy zbliżał się Mały Hogweed, główny moduł obserwacyjno-patrolowy. Był jeszcze daleko. Do bazy dotrze dopiero jutro i zasadniczo nie było powodu, aby robić jakieś szczególne przygotowania. Przybędzie, pozostawi próbki, wymieni fizyczne nośniki danych, uzupełni energię i powróci do stochastycznego przeszukiwania przestrzeni. Chyba że w aktualnym cyklu doznał uszkodzeń, których nie mógł naprawić system autonomiczny. Wtedy będzie musiał pozostać w bazie o kilka dni dłużej, co zawsze bardzo mnie cieszyło, wywołując równolegle jakiś rodzaj wstydu, a nawet poczucia winy. Wyglądało to tak, jakby cieszyło mnie, że trafił na plazmową purchawkę lub pole ferrorezonansowe. Nie, nie cieszyłem się z faktu, że trafił na anomalię, tylko z tego, że mogę się nim zająć przez znacznie dłuższy czas niż ten przeznaczony na standardowe przeglądy. Zastanawiałem się często, czy to robi jakąś różnicę. Lubię, gdy pozostaje w bazie dłużej, a jedynym, co może wydłużyć pobyt Hogweeda, są awarie i zniszczenia jego struktury. Czyli tak naprawdę właśnie tego pragnę, to sprawia, że jestem szczęśliwszy niż wtedy, gdyby tak się nie zdarzyło.

Ileż już razy próbowałem przekonywać samego siebie, że Hogweed jest przecież kawałem materii nieorganicznej, w stosunku do którego nie powinienem mieć żadnych moralnych czy też uczuciowych zobowiązań. Bez skutku. Bo przecież jeśli chcę, aby ktoś czy też nawet coś doznało krzywdy, żebym odczuwał przyjemność, to jest w tym pragnieniu coś głęboko amoralnego, całkowicie nieludzkiego, i jedyną reakcją powinno być jednoznaczne, bezwarunkowe potępienie. Nie potrafiłem się jednak potępić.

Uruchomiłem program diagnostyczny i wysłałem go do Hogweeda. Sprawdziłem, czy hangary, warsztaty i komory analityczne są gotowe, i usiadłem na fotelu. Ból uderzył ze zwielokrotnioną mocą, pociemniało mi w oczach, a myśli rozpierzchły się na cały dostępny wszechświat. Od pewnego czasu to on był najwierniejszym towarzyszem, zawsze był przy mnie, nie opuszczał na krok, zdawał się mówić przy każdej okazji „kocham cię”, tak jak Maria zwykła to robić każdego wieczora. Maria często powtarzała, że zostanie ze mną aż do śmierci. Pytałem wtedy: „Mojej czy twojej?”, na co wybuchała tym swoim lekko szczekającym, trochę przypominającym kaszel śmiechem. „Naszej”, odpowiadała. „Nie pozwolę ci umrzeć przede mną i przyrzekam, że nie ja umrę przed tobą”. Nie dotrzymała słowa. A on, jestem pewien, dotrzyma.

Odetchnąłem kilka razy i spróbowałem skupić wzrok na wynikach diagnostyki. Słowa, liczby i wykresy falowały, rozmyte przez atakowany bólem mózg. Sięgnąłem do panelu medycznego i zaaplikowałem sobie dawkę środka przeciwbólowego. Pomogło, ale tylko częściowo. Wzrok nadal nie chciał współpracować z mózgiem, zaburzając percepcję rzeczywistości za pomocą najbardziej wymyślnych funkcji falowych. Dołożyłem dawkę antydepresantów i po chwili mogłem ogarnąć otaczający mnie świat. Do przybycia Hogweeda zostało jeszcze sporo czasu, ale chciałem wszystko przygotować już dzisiaj. Nie wiadomo, jak będę się czuł jutro, bo zwykle nie brałem opioidów wraz ze stymulantami. Najbardziej bałem się, że nie będę w stanie wstać o poranku, gdy Hogweed przybędzie do bazy, i nie przywitam go osobiście. Wiem, że jemu to nie robi różnicy, dla niego jestem tylko źródłem energii i magazynem danych. A on? Dla mnie jest celem, sensem mojej tu egzystencji. Dlatego muszę się postarać, aby jego baterie zostały w pełni naładowane, a zdobyte przez niego dane sczytane co do jednego bita i przesłane do centrali, nawet jeśli w jej istnienie dawno już przestałem wierzyć.

Wspomagany chemią organizm funkcjonował w miarę normalnie przez następne cztery godziny. Pozwoliło mi to uruchomić wszystkie niezbędne programy i procedury oraz własnoręczne przygotować stację dokującą wraz z ręcznym nakładaniem powłok ochronnych. Dawno temu… Nie, jeszcze przecież całkiem niedawno, to było zadanie Marii, podczas gdy ja zajmowałem się oczyszczaniem pancerza. Nigdy nie wierzyłem, że roboty zrobią to równie dobrze. Teraz nie miałem już na to siły. Po prawdzie, to nie byłem nawet pewien, czy mam siłę, aby dobrze nałożyć powłoki ochronne. Postanowiłem jednak, że spróbuję, co najwyżej dokończą automaty.

Środki przeciwbólowe i psychotropowe nie są w stanie sprawić, że mięśnie będą pracować tak, jak zdecyduje mózg. Przekonałem się o tym, gdy w najmniej oczekiwanym momencie ugięła się pode mną noga i w dość spektakularny sposób zleciałem ze schodów. Wezwany automed opatrzył rozcięte czoło i pomógł mi dotrzeć do sypialni. Miałem nadzieję, że zmęczenie pomoże mi zasnąć, ale nic z tego. Najpierw przewracałem się z boku na bok, krążąc myślami wokół małego Hogweeda. Potem, gdy ból zaczął powracać, myśli jakby na przekór zaczęły odlatywać do czasów i miejsc tak odległych, że wręcz nierealnych, do wspomnień, które powinny boleć, ale nie bolały, bo martwa tkanka nie była w stanie przesyłać impulsów nerwowych. To zawsze zaczyna się od małej, czarnej plamki na idealnie błękitnym niebie. Potem pojawia się następna i następna, jak psujące się randomowo piksele matrycy komputerowego monitora o niewiarygodnej rozdzielczości. Zepsutych pikseli przybywa z każdą sekundą. Z każdą minutą zaczynają się one powiększać, pochłaniają sąsiednie piksele, rozlewają się po niebie jak atrament na bibule albo tusz w wodzie. Rozlega się lekka wibracja, delikatny dźwięk, który zaczyna wypełniać przestrzeń organowym staccato. Czerń pochłania w końcu całe niebo, a ja przestaję cokolwiek widzieć. Wibracje wypełniają całą przestrzeń, a ja przestaję cokolwiek słyszeć. Zapadam w katatonię, z której wydobywa mnie dotyk dłoni na ramieniu. Dotyk na ramieniu okazał się iniekcją środka nasennego zaaplikowanego przez automed. Zapadłem w sen wypełniony psującymi się pikselami kosmicznych monitorów. Dryfowałem w bezczasie pośród błysków czerni i cieni kolorów, z którego wydobył się znajomy głos, szepcząc śpiewnie „Creatures shaped this planet’s soil”.

Otworzyłem oczy. Otaczała mnie ciemność zaburzona delikatną szarością ekranów kontrolnych. Powoli uniosłem dłoń, zwiększyłem jasność oświetlenia i aktywowałem monitory. Przywołałem automed i czekając, aż krew rozprowadzi opioidy do wszystkich zakamarków ciała, wpatrywałem się w ekrany, odczytując pozycje i dane techniczne Hogweeda. Przybywał bez żadnych uszkodzeń z bankami danych wypełnionymi do ostatniego bita. Zrobiło mi się smutno, wiedziałem, że pozostanie tu co najwyżej sześć godzin. Nie chciałem już dłużej czekać. Ignorując ból przeszywający dolną połowę kręgosłupa, wstałem, ubrałem się i jak najszybciej podążyłem do hangaru. Chciałem zobaczyć, jak na dziesiątkach odnóży chodnych wkracza do bazy, jak zagnieżdża się w stacji serwisowej, czekając na czyszczenie pancerza.

Czekałem niecierpliwie i gdy tylko pierwsze fragmenty powłoki zaczęły stalowym błyskiem wyłaniać się spod mocarnych ramion robotów remontowych, ruszyłem wraz z kilkoma wspomagającymi botami do nakładania powłok ochronnych. Skończyłem po trzech godzinach. Pot lał się ze mnie strumieniami, ramiona bolały zarówno od pracy, jak i od wielu przyjętych iniekcji. Oparłem dłonie i czoło o świeżo wypolerowany pancerz i wsłuchałem się w otaczające mnie dźwięki. Bulgot uzupełnianych płynów, warkot testowanych silników, buczenie transformatorów mocy ładujących energię i dziesiątki innych, które z minuty na minutę zaczęły zanikać, aż wreszcie nastała zupełna cisza. Czekałem na sygnał zakończenia prac, który po kilkunastu minutach ogłosił dobrze znajomy głos słowami „I don’t belong here”. Z trudem wróciłem do panelu sterującego. Ból, otępienie i zaburzenia wzroku nasilały się z każdą minutą. Z ledwością dostrzegłem na ekranach wyłaniającego się z hangaru Hogweeda. Przeraźliwa jasność odpalonego boostera była moim ostatnim wspomnieniem. Zapadłem w wirującą bólem czarną dziurę. Wyłanianiu się spoza horyzontu zdarzeń towarzyszył dźwięk werbli wzmocniony głosem fletu. Współpracujący z komputerem pokładowym automed najwyraźniej już od dłuższego czasu starał się wyciągnąć mnie na powierzchnię świadomości, próbując ustabilizować tętno, ciśnienie krwi i ruch gałek ocznych. Dobrze znane słowa „Along the Forest Road, there’s hundreds of cars” sprawiły, że moja świadomość ogarnęła otaczający mnie świat, przez co natychmiast pogrążyłem się w głębokim smutku. Właściwie to nawet w czymś na skraju rozpaczy. Odszedł. Poleciał sobie. Ma przecież swoje ważne zadania. Wszystkie obwody skorelowane z tą małą stacją badawczą są w tej chwili dezaktywowane, aby nie zajmować niepotrzebnie obszarów pamięci koniecznych do nawigacji i analizy danych. Mógłbym wysłać zapytanie opatrzone sygnaturą „extremely important” i dowiedzieć się, gdzie w tej chwili przebywa Hogweed, ale wiązałoby się to z zatrzymaniem bieżących badań, a w konsekwencji z wydłużeniem misji o dwie, trzy doby. Kiedyś, na początku samotności, zdarzało się, że nie wytrzymywałem tęsknoty i wysyłałem bardzo ważne pytanie. Cierpienie, jakiego doznawałem podczas wydłużonego oczekiwania na powrót Hogweeda, zawsze okazywało się wielokrotnie większe. Za każdym razem obiecywałem więc sobie, że już więcej nie będę tego robił i od jakiegoś roku udawało mi się to tak dobrze, że byłem wyjątkowo dumny ze swojej dojrzałości. Ja, studwudziestoletni, samotny w sposób absolutny starzec, odczuwałem dumę z faktu, że potrafiłem siłą woli powstrzymać się od bezsensownego odruchu, któremu bezsens sam nadawałem.

Od wielu już lat, od chwili, gdy siły rządzące trajektoriami wszystkich obiektów we wszechświecie zdecydowały, że ten właśnie odprysk materii uderzy w tym czasie w miejsce, w którym Maria postanowiła ustawić nowy nadajnik, stałem się demiurgiem wszystkich sensów i bezsensów na tej stacji. Zdecydowałem wtedy, że bez sensu jest przedłużanie misji Hogweeda tylko po to, aby sprawdzić zapełnienie jego pamięci i spędzać potem długie godziny na bezowocnych próbach obliczenia czasu jego powrotu. Obliczenia zajmowały godziny, a powrót opóźniał się o dni. Nie było warto. A jednak, jak nałogowiec, robiłem to znowu i znowu. W końcu zerwałem z tym, ale dni bezpośrednio po opuszczeniu bazy przez Hogweeda stały się koszmarnie nieznośne. Najpierw wpatrywałem się bezmyślnie w znane na pamięć holofilmy, potem okrążałem bazę wkoło, odmawiając w myślach litanię „kuchnia – sypialnia – salon – sypialnia – obserwatorium – sterownia – hangary – magazyny – kuchnia – sypialnia…” tak długo, aż ból sprawiał, że kładłem się, aplikowałem sobie dawkę opioidów i zapadałem w drzemkę. Trwało to zwykle dwa, trzy dni, po których dochodziła do głosu jakaś atawistyczna chęć życia. Siła ta sprawiała zwykle, że rodziła się we mnie potrzeba spotkania, dotknięcia, obcowania z inną formą życia, a jedyna w moim zasięgu była oddalona o jakieś dwa kilometry próżni i skalnego rumowiska, w środku którego ziała Szczelina.

Szczelina powstała po uderzeniu odłamka hiperciężkiej materii, która pochłonęła znaczną część bazy wraz z Marią. Obserwatoria, magazyny, lądowisko i hangary znalazły się na jej dnie, jakieś pięć kilometrów poniżej poziomu gruntu, przysypane setkami metrów gruzu. Reaktor wraz z magazynem gazów technicznych, osadzone na potężnej antytektonicznej betonowej płycie, jakimś cudem ocalały. Zalane dziesiątkami metrów lawy wystawały teraz z bliższego brzegu Szczeliny niczym gargantuiczna platforma widokowa, a kamienne sople zwisały setki metrów w głąb. Z reaktorem i magazynem gazów nie było żadnej łączności. Póki co dostarczały energię i tlen, szczęśliwie zaliczony w poczet gazów technicznych, nie miałem jednak żadnej pewności, że ten stan potrwa dłużej niż moje życie.

Życie. Coraz częściej zdarzało mi się ostatnio rozmyślać o tym, co tak naprawdę determinuje długość mojego życia. Biologia? Zapasy tlenu? Ruch materii we wszechświecie? Czy może ja sam? W sumie to chyba jednak źle postawione pytania. Tak naprawdę chciałbym przecież wiedzieć, czy tlenu braknie, zanim moje ciało przestanie funkcjonować, czy też prawdopodobieństwo zakpi sobie ze mnie, uderzając po raz drugi w ten sam punkt. A może ostatecznie sam zdecyduję? Długo o tym myślałem i w końcu doszedłem do wniosku, że nie da się znaleźć odpowiedzi, bowiem dwie z tych możliwości są deterministyczne, jedna zależna od mojej woli, a o zasadach działania ostatniej nic nie wiadomo.

***

Etap holofilmów i pielgrzymki wokół bazy miałem już za sobą. Z opioidalnych oparów bólu powoli zaczęła wyłaniać się jak zwykle zupełnie niezrozumiała chęć wyjścia i dotknięcia życia po drugiej stronie Szczeliny. Jedynym sposobem, aby do niego dotrzeć, był Behemot – coś jakby skrzyżowanie pojazdu ze skafandrem próżniowym. Wejście do niego, czy też bardziej ubranie go, wymagało sporej dozy ekwilibrystyki. W obecnym stanie zdrowia mogłem tego dokonać tylko na skraju świadomości. Po zaaplikowaniu maksymalnej dawki środków przeciwbólowych podążyłem więc do hangaru, w którym stały dwa ocalałe z katastrofy pojazdy. Behemot był wyposażony w ciasny fotel pozwalający operatorowi na minimalne ruchy stóp w celu obsługi funkcyjnych pedałów. Niewielka przestrzeń z panelem sterującym umieszczonym przed klatką piersiową zaprojektowana była w taki sposób, aby operator mógł w razie potrzeby włożyć ręce w rękawy i bezpośrednio sterować wysięgnikami. Behemot mógł poruszać się po powierzchni na kołach lub odnóżach chodnych oraz pokonywać niewielkie odległości w przestrzeni za pomocą małych, gazowych silniczków odrzutowych. Sprawdziłem szczelność pojazdu, wyznaczyłem punkt docelowy i uruchomiłem procedurę startową.

Po drugiej stronie Szczeliny znajdowały się ocalałe resztki biohangarów. Pomyślane jako naturalne wymienniki dwutlenku węgla dla całej stacji mieściły plantacje warzyw, owoców, zbóż, kwiatów i przede wszystkim roślin o najszybszym metabolizmie, takich jak metarydza czy palmy ziemniaczane. Po katastrofie pozostały tylko dwa pawilony – kwiaty i metarydza. O ile ten z kwiatami irytował mnie swoją nachalną i bezsensowną agresywnością kolorów i zapachów, to spacer pośród dojrzewających pędów metarydzy sprawiał niewiarygodną wręcz przyjemność. Przeciskałem się pomiędzy grubymi, elastycznymi łodygami, których dotknięcie powodowało przyjemne mrowienie w opuszkach palców. Głaskałem dojrzewające kolby, a słodko-kwaśny smak nasion przenikał przez skórę wprost do zakończeń nerwowych tak, jakby były kubkami smakowymi. Czasami myślałem sobie, że mógłbym tu zostać na zawsze. Gdybym tylko mógł chodzić pomiędzy pędami, gdyby tylko ból nie rządził moim życiem, gdybym tylko nie potrzebował automeda. Zerwałem jedną kolbę, kilka małych pędów i wróciłem do Behemota, a z jego pomocą do stacji. Tam miałem do wykonania ważne zadanie – czekać na powrót Małego Hogweeda.

Kolby metarydzy zwiędły po czterech dniach i wyglądały tak smutno, że wrzucenie ich do utylizatora sprawiło mi ulgę. Pozytywne aspekty wizyty po drugiej stronie Szczeliny zaczęły rozpływać się w atmosferze niepewności, bezsensu egzystencji i dojmującej samotności. Coraz częściej zastanawiałem się nad tym, co bym zrobił, gdyby siły rządzące trajektoriami wszystkich obiektów we wszechświecie zdecydowały, że jeden z nich uderzy w Hogweeda. Czy sprawiłoby to, że ponownie przedefiniowałbym obowiązujące mnie sensy? Czy wtedy sensu nabrałoby nieczekanie? Jeszcze przez jakiś czas pielgrzymowałem wokół bazy, jeszcze przez jakiś czas myślałem, że Hogweed wróci po kilku dniach, zapełniwszy banki pamięci. Nie wrócił, a dojrzałość sprawiała, że bezsens nabierał sensu.

Każdy następny dzień był smutniejszy. Każdy następny był oczekiwaniem na jego powrót. Czym wypełnić te dni, aby nie były czystym oczekiwaniem? Obserwacją przestrzeni? Oglądaniem bezsensownych immerfilmów? Snem? Marzeniami? Modlitwą? Czy istnieje Bóg? Istota, która ma wpływ na wszechświat i indywidualne wybory pojedynczych istot? Myśli przebiegały od najistotniejszych do zupełnie nieważnych. Zatraciłem świadomość tego, czy siedzę, czy leżę, czy się poruszam. Nie wiedziałem, czy decyzje, które podejmuję, mają znaczenie, czy mają wpływ na losy świata, czy też są bez znaczenia. Ból i sen stały się bytami określającymi moją rzeczywistość. Zanurzony w samotności starałem się ogarnąć i uzasadnić swoje istnienie, swoje trwanie i jakikolwiek jego sens.

***

Znajome dźwięki próbowały przedrzeć się przez pokłady snu. Widziałem nuty spływające z pobliskich gór i słowa wyrastające jak kwiaty na łące. Rzeczywistość z trudem przebijała się do świadomości. Zareagowałem dopiero na słowa „Waste no time!”. Zareagowałem jednak zbyt gwałtownie i próba natychmiastowego wstania zakończyła się na podłodze. Noga, biodro i kręgosłup płonęły bólem. Płomień musiał być czarny, bo tysiące iskier pojawiło się na takim właśnie tle.

Przeczekałem paroksyzm, po czym wstałem i z trudem pokuśtykałem, aby przygotować stację dokującą, co rusz powtarzając w myślach: „Jednak wrócił, mój mały, kochany Hogweed. Nie zapomniał o tatusiu”.

-

Artur Siwek

Z wykształcenia fizyk, pasjonat najszerzej rozu-mianej fantastyki, uwielbia… Teraz to już chyba najbardziej święty spokój. Od kilku lat próbuje pisać, w czym otrzymał pomoc od „Pasji pisania”, „Portalu NF” oraz ostatnimi czasy od „Sekcji literackiej KSF”, prowadzonej przez Pawła Majkę. Najbliższe są mu klimaty hard SF, nie stroni jednak od innych gatunków, ciągle poszukując swojego miejsca w literaturze.

Paweł Majka

Jednorożce przynoszą same kłopoty

1.

Od dwóch dni lało jak z cebra i nic nie wskazywało, że może przestać – ani wnętrzności psich przybłędów badane przez domorosłych jasnowidzów, ani kurze kości rzucane byle jak przy magicznym świetle czarnych świec przez Starą. Ani nawet łupanie w krzyżu Pancka Łogomłota, który nabawił się tego daru na bagnach pawinnickich podczas dawnego wojowania. Pancek Łogomłot przeżył trzy wojny, powrócił do Zaskrzypia i przepowiadał zmiany pogody lepiej niż Stara w swoich najlepszych czasach.

Włodarz, który nie sądził, by Stara miała kiedykolwiek jakieś dobre czasy, własne położenie oceniał znacznie gorzej i wypatrywał zwolnienia z obowiązków zupełnie jak Pancek czegokolwiek na bagnach. Nie znaczy to, oczywiście, że włodarz chciał ustąpić z urzędu za wszelką cenę, bynajmniej. Pragnął go opuścić jak należy, to jest w lokalnej chwale, jak człowiek, który spełniał wszelkie oczekiwania J.W. Księcia i zapisał się w pamięci wszystkich jako najwłaściwszy włodarz z możliwych. A przede wszystkim planował zachować swój parterowy domek o czterech izbach, w tym jednej urzędowej, kawałek ziemi, ukochane koniki i szacunek. Chciał, aby gdy już stanie się siwiuteńki, mijani ludzie kłaniali się mu i mówili: „Oto włodarz, to on dbał o nas i uczynił Zaskrzypie tym, czym jest dzisiaj”.

Na razie jednak Zaskrzypie przypominało jedną wielką kałużę, przez którą z trudem szło się przedostać. Prawie cała męska populacja, w towarzystwie dwóch kupców oraz ich strażników, siedziała w gospodzie i piła. Strażnicy, kupcy oraz wspomniana populacja gapili się na Jenkę i koleżanki, przede wszystkim jednak na Jenkę, grali w kości, karty, patyczki, składali się na ręce i przegrywali z Honcusiem w „kto kogo upije”. Jedyną szansą na zwycięstwo z Honcusiem w tej grze dawało picie z nim bez przerwy aż do następnego dnia, kiedy do powoli pracującego Honcusiowego mózgu docierało wreszcie, że jest pijany, wobec czego lokalny bohater walił się nieprzytomny w miejscu, w którym akurat stał. Na razie nikt wystarczająco odporny się nie znalazł i miejscowi nieźle zarabiali, obstawiając za swojakiem w zakładach z przejezdnymi. Powolność umysłu Honcusia była w okolicy powszechnie znana, a zaskrzypianie słynęli ze smykałki do interesów. Gdyby nie ich druga smykałka – do przepuszczania pieniędzy na byle co – Zaskrzypie byłoby majętnym i sławnym grodem.

Kobieta, która korzystała wraz z włodarzem z zacienionej gościnności ławy ustawionej w najciemniejszym kącie, przypatrywała się Honcusiowi z nieskrywaną fascynacją. Jej, w przeciwieństwie do kupców, nie przygnał tu deszcz, lecz interesy.

Kiedy przez kilka dni leje tak, że nie można robić nic poza piciem, ludzie zwykle zaczynają się nudzić i myśleć o płci przeciwnej. W Zaskrzypiu padało niedługo, jednak miłosne pragnienia opętały tutejszych mężczyzn do tego stopnia, że włodarz musiał posłać strażników, by strzegli czci co powabniejszych mieszkanek. Nie było to proste zadanie, zważywszy, że straż włodarza także składała się z mężczyzn. Co gorsza, kobiety w Zaskrzypiu bynajmniej nie unikały zalotów. Więcej, same przejmowały inicjatywę i zaciągały zaskrzypian w kąciki ciemne a miękkie i suche. I trwało to już dwa tygodnie. Początkowo włodarz nie przejmował się tym specjalnie, kiedy jednak omal nie padł ofiarą niespodziewanie rozbudzonej chuci Starej, zrozumiał, że coś jest nie w porządku. Poświęcił trzy dni na śledztwo, a kiedy był już pewien swego, sprowadził specjalistkę.

Od kilku dni nawet Stara zaczęła dbać o siebie i chodzić po wsi zalotnym krokiem, kręcąc tym, co u innej kobiety włodarz ośmieliłby się nazwać „tyłeczkiem”. Mężczyźni, opętani wściekłymi żądzami, oglądali się i za nią, choć pożądanie walczyło na ich twarzach ze zdumieniem. Nie było w wiosce kobiety, której nie rozświetlałoby jakieś wewnętrzne światło, i nie było mężczyzny, który nie leciałby do niego jak ćma do świecy.

A jednak towarzyszce włodarza nie przypatrywał się nikt. Włodarz, siedząc tak blisko niej, nie czuł się bardziej mężczyzną niż w towarzystwie swoich strażników. Było w niej coś takiego, co sprawiało, że na samą myśl o niej jako o kobiecie mężczyzna czuł się… niepewnie?

Och, była duża, to prawda. Większa prawie nawet od Honcusia. I trudno byłoby nazwać ją pięknością. Trudno byłoby nazwać ją choćby ładną. Trudno byłoby nawet… Lecz nie o to chodziło. Zdarzały się we wsi kobiety, których urodę można by porównać z jej, jednak przeżywały ostatnio najpiękniejsze chwile swojego życia. Patrząc na nią, bardzo szybko dochodziło się do wniosku, że jeśli ktoś spróbuje zalotów, gorzko tego pożałuje.

– Czy ktoś go widział? – zapytała.

I jeszcze mówiła tym zachrypniętym basem, który powinien należeć do najemnika lub innego typa spod ciemnej gwiazdy! Włodarz, który nie lubił rzeczy niezwykłych, pomyślał o swoim ciężkim losie i westchnął.

– Nie. Nikt go nie widział. Nikomu by nawet nie przyszło do głowy, że może gdzieś tu łazić. Bo skąd? To normalny kraj, żadne tam baśniowe okolice, o jakich się śpiewa w balladach. Zdarzyła się raz strzyga, ale to była książęca sprawa. U nas takie rzeczy nie bywają.

Kobieta uniosła brew gęstą jak Legendarna Ciemna Puszcza. Wyglądało, że ma wątpliwości.

– Są pomylone panny wodne na rzece i jakieś duchy pałętają się w ruinach, co to je kiedyś strzyga zamieszkiwała…

– Macie tu ruiny? – zainteresowała się kobieta. – Jakiś stary młyn czy coś takiego?

– No nie. – Zmieszał się włodarz. – To takie ruiny, nikt nie wie skąd. Zawsze tu były. Ale to normalne ziemie, tak czy owak, z ruinami czy bez. Trafi się parę zmor, jak wszędzie, ale żeby coś takiego…

Kobieta pokiwała ze zrozumieniem głową, bo był to właściwy moment ku takiemu pokiwaniu. Niemniej rozumiała włodarza. Prości ludzie z wiosek takich jak ta niechętnie przyjmują nowinki, zmiany. A gość, który zgotował mieszkańcom miłosną gorączkę, rzeczywiście nie pasował do tej okolicy.

Podobnie jak ona.

– To skąd wiecie, że to on?

– A kto może być? – zdenerwował się gospodarz. – Żeby to chociaż wiosna była, zbliżały się sobótki, to może bym o nim nie pomyślał. Ale jest jesień! Ludzie powinni się na zimę szykować, a nie… No i dopadło wszystkich! Tych, co to nawet by nie pomyśleli o czymś takim, też. Naszą Starą, na przykład. Tylko czekać, aż się dzieci zaczną ze sobą pokładać!

– To jeszcze żaden dowód.

– Słuchajcie, pani Mumro, ja wiem, że to nie dowód. Czy jak ja bym miał pewny dowód, tobym tu z wami siedział? Może bym drania już ubił albo co.

– Nie ubilibyście. Nie takie to proste.

– No dobrze, nie ubiłbym. Pewnie lepiej wiecie – uspokoił się. – Dowodów nie mam. Ale znalazłem osobliwe ślady w okolicy, do niczego mi nie pasowały. I ludzie słyszeli jakieś głosy dziwne, jakby rżenie. Wy znajdziecie dowody, złapiecie drania i zrobicie z nim, co sobie chcecie. Potraficie, nie? Jesteście specjalistką.

Mumra skinęła głową.

Wiedziała, że włodarz ma rację, wyczuwała tę niezwykłą aurę, jaka zwykle towarzyszyła jej polowaniom. Choć równocześnie w nieokreślony sposób różniącą się od tego, z czym stykała się dotychczas. Intrygowało ją to, mimo że sama robota nie zapowiadała się nadzwyczajnie. Ot, jeszcze jedna dziura, w której potrzebowano jej specyficznych umiejętności.

– Cenę znacie.

– Koszty podróży i robocizna. Znam – westchnął gospodarz.

– Co płaczecie? – warknęła, bo zawsze złościło ją skąpstwo. – Nie z własnych pieniędzy płacicie, a z książęcych.

Wyraz twarzy włodarza wyprowadził ją z błędu.

– Z własnych?

– Książę nie lubi cudów – powiedział powoli, z wyraźnym bólem włodarz. – To i wiedzcie, że ja wam własne… Nikt ze wsi się nawet nie dorzuci – poskarżył się.

– I dziwicie się? Im z tym dobrze.

– Porządek musi być! – Trzasnął pięścią w stół. – Zróbcie swoje, ja wam zapłacę, ile trzeba, zgoda? Kiedy zaczniecie?

– Natychmiast.

– Na ten deszcz? – zdziwił się.

– Wolelibyście, żebym poczekała?

– Nie, nie. – Zamachał rękami. A kiedy wstawała od stołu, zadał pytanie, z którym wstrzymywał się aż do tego momentu i o którym wiedziała, że musi paść. – Mumro, wybaczcie, ale czy to prawda, że do tego trzeba… – zawiesił głos, jakby bał się użyć magicznego słowa.

Potwierdziła spokojnie i wyszła.

Nikt nie zwrócił na to uwagi, bo właśnie kolejny przeciwnik Honcusia walił się bez czucia na podłogę.

– Pójdę już do dom, sprawdzić, czy mi pranie wyschło – zakończył zmagania Honcuś. – Coś mi się widzi, że idzie na deszcz, a mnie przeczucia nigdy nie zawodzą.

To akurat było prawdą.

2.

Mumra nie przepadała ani za swoją pracą, ani za miejscowościami takimi jak ta. Nie przepadała także za wypracowanym na potrzeby klientów charakterem, zachrypniętym głosem i spoglądaniem spode łba, którego nauczyła się od kuzyna, co to jej niczego innego nauczyć nie chciał. Urodziła się jako szósta córka drwala, oczekującego bez powodzenia na syna. I urodziła się, było to widać od razu, jako chłop na schwał. Była wielka, silna i charakterna.

Ojciec szybko połapał się, że obdarzoną niepoślednim wzrostem i niezwyczajną urodą córeczkę czeka życie pełne trosk i nieporozumień. Kiedy osiągnęła wiek, w jakim dzieci zaczynają rozumieć, że nie wszystkie psy są puszyste, nie każdy mężczyzna to wujek, a nie każdy wujek to ktoś, z kim warto odwiedzać zaciszne miejsca, przeprowadził z Mumrą poważną rozmowę.

– Słuchaj, córuś – westchnął. – Mógłbym ci opowiedzieć przepiękne legendy o kaczkach, które zamieniają się w łabędzie, ograch, które zamieniają się w księżniczki, i śpiących królewnach, które zawsze się budzą. Jesteś już na to jednak za duża. Nie będę więc ci bajał, ale powiem prosto z mostu, po naszemu, po drwalsku. Córuś, obdarzyli cię bogowie wzrostem, jaki rzadko można spotkać u kobiet, a nawet i u mężczyzn nieczęsto. Ludzie różnie reagują na takie niezwykłości. Przeto, jeśli ma ci się znośnie żyć, zapamiętaj sobie jedno ojcowskie zdanie, które przeprowadzi cię przez życie. Córeczko, albo będą się ciebie bali, albo będą się z ciebie śmiali. Zapamiętasz?

Zapamiętała.

Śmiać przestali się bardzo szybko, bardzo dawno temu. A i ona się wiele nie śmiała.

Mężczyźni, jeśli zdarzali się w jej życiu, to wyłącznie gwałtownie i śmiertelnie. Gdyby chciała stworzyć listę rzeczy, które ją ominęły, i przyjemności, jakich nie zaznała, nawet kamieniom nie starczyłoby cierpliwości. Najbardziej doskwierały jej wizyty w wioskach ogarniętych miłosną gorączką, gdzie każdy, choćby najszpetniejszy, znajdywał dla siebie przynajmniej chwilę uniesienia. Każdy, oprócz niej. Nie wiedziała, dlaczego bogowie przeklęli ją w chwili narodzin, obiecywała sobie jednak, że omówi z nimi tę kwestię, gdy spotka ich po śmierci. Podejrzewała, iż pomagali jej dotąd wykaraskać się z najprzeróżniejszych kabał właśnie po to, by opóźnić ową chwilę, jak tylko się da.

Stojąc wśród upartych kropel deszczu, obserwowała, jak Honcuś brnie przez błoto, nie zauważając zalotnych spojrzeń Starej. Widziała coś niezwykłego w tym wielkoludzie, który z ignorowania świata uczynił sztukę. Gdyby była inną kobietą, mogłaby pomyśleć o jego szerokich barach, mocnych udach i muskułach. Ponieważ jednak była, jaka była, zaklęła tylko i zabrała się do roboty.

Wiedząc dobrze, że nie ma takiego lasu, w którym nie mieszkałby leśny dziad, odnalazła wąską leśną ścieżynę i ruszyła nią w głąb gęstwiny.

Musiało być coś niezwyczajnego w tym deszczu, który odnajdywał szczeliny w gęstej zielonej zaporze i niestrudzenie wdzierał się Mumrze za kołnierz. Nastawała wczesna jesień, liście jeszcze nie myślały nawet o spadaniu, toteż rozciągało się nad Mumrą ciemnozielone, trudne do przebicia sklepienie lasu, którego nie naruszyły zastępy drwali. W bardziej cywilizowanych okolicach, gdzie rozrastały się miasta z ich mostami, wieżami i murami, takie lasy stały się częścią wspomnień o urokliwych, acz i trudniejszych przeszłościach. Jeszcze raz przypomniała sobie, na jaką prowincję zagnała ją jej profesja, i jeszcze raz ogarnęło ją zdziwienie że znalazł się cholerny jednorożec, któremu zachciało się przybyć aż tutaj. Musiał to być niezwykły okaz. Dranie lubiły zazwyczaj lasy przerzedzone polankami, skąpane w świetle i pełne wesołych leśnych duszków. A cokolwiek mieszkało w tym lesie, nie mogło być wesołe. Wydawał się zbyt wiekowy, pełen spróchniałych pni i drzew starszych niż sama ludzkość. Co do polanek, powoli dochodziła do wniosku, że sama będzie musiała jakąś sobie wyrąbać.

Przedzierała się jednak przez las i przez deszcz niestrudzenie.

3.

Leśny dziad gotował wywar na ziołach piołunu, działający znakomicie na wszystko. Nucił pod nosem wesołą a sprośną piosenkę o Jance, co to się panom kłaniała, i cieszył się światem, który wydawał mu się tego dnia piękny. A wszystko to za sprawą mamuny, co to przylazła do niego z wizytą z bagien i wygrzewała mu pierzynę już trzeci dzień. Mamuny miewają wprawdzie ciężkie charaktery, są jednak gorące, o czym dziad przekonywał się ostatnio bez opamiętania.

– A dasz mi korale?! – wrzeszczała na niego z sypialnej izby mamuna. – Takie czerwone, niczym wino?

– A dam ci korale! – odpowiadał wesoło dziadek i ochocili oboje. Korali jej, rzecz jasna, nie dawał, bo niby skąd je miał wziąć w taką pogodę; mamuna zadawalała się jednak obietnicami, bo też nie po biżuterię do niego przyszła. Po trzech dniach ochocenia z dziadem pozbyła się wreszcie przykrego zapachu bagien i zaczynała wonieć dziadkową chatą. Nie żeby był to zapach przyjemniejszy, jednakowoż do niego dziad przywykł.

Przelał nalewkę do dzbana, skosztował jej, mlasnął. Zdecydowanie powinien podnieść cenę, może by i na korale dla mamuny starczyło?

Coś załomotało donośnie w drzwi.

Następna mamuna? One potrafiły tak walić.

– Co się tłuczesz, dziadygo? – zirytowała się jego ukochana. – Lepiej przywlókłbyś tu stare kości, bo mi się nudzi! Sama mam tak siedzieć?

– Już, już, duszko! – zawołał, zastanawiając się gorączkowo, czy udałoby mu się jakoś upchnąć w chatce obie mamuny tak, żeby jedna o drugiej się nie dowiedziała. Doszedł jednak do wniosku, że w dwuizbowej chatynce mogłoby się to okazać niewykonalne, i postanowił zignorować gościa.

Ten jednak należał najwyraźniej do takich, co to nie dają się ignorować.

– A może by na stryszku? – zastanowił się dziad.

Walenie w drzwi przybrało na sile.

– A co ty tam robisz, dziadu? – zdziwiła się mamuna, na szczęście tak leniwa, że nie chciało jej się ruszyć z łóżka.

– Nic, nic, duszko – zawołał prędko. – Drwa trochę narąbałem, żeby do ognia dorzucić, by cię ogrzać.

– W chacie rąbałeś? – zdziwiła się mamuna. – A dajże ty spokój ogniowi i chodź mnie tu ogrzej tak, jak należy!

– Za momencik! – wrzasnął rozpaczliwie dziad, by zagłuszyć to walenie, które już prawie wysadzało drzwi z zawiasów. Doszedł do wniosku, że to nie może być następna mamuna. Ale kto w takim razie? Może te obce bogi, co to się zalęgły w lesie jakiś czas temu?

Wiedząc, że z bogami nie warto zaczynać, powlókł się niechętnie ku drzwiom i otworzył je, tak jak nigdy żaden człowiek nie otworzyłby obcemu. Ludzie jednak obwarowali swoje progi szeregiem zabezpieczających rytuałów właśnie dlatego, że bali się gości pokroju leśnego dziada. Ten zaś lękał się jedynie gniewu mamuny.

Na progu jego chatki stało coś wielkiego.

Ociekało deszczem i warczało.

– Nareszcie! – huknęło. – Myślałam, że prędzej się na tym deszczu utopię, niż mi pan łaskawy otworzy!

I przestąpiło przez próg, odsuwając swoją masą gospodarza w głąb kuchni.

„Z charakteru mamunowaty” – ocenił dziadek, zbyt przejęty widokiem gościa, by wsłuchiwać się w jego słowa. Pociągnął nosem, by poznać przybysza lepiej, ten jednak pachniał wyłącznie leśnym deszczem.

– Eee… Witam w moich skromnych progach. – Ukłonił się na wszelki wypadek. – A dokąd to bogi prowadzą?

– Tutaj – huknął gość.

– Dziaduniu, ktoś przyszedł? – zainteresowała się mamuna. – Jakiś mężczyzna? Powinnam się ubrać?

„Co to, to nie” – przestraszył się dziad, który nie miał złudzeń co do swej atrakcyjności. Jego gość był naprawdę wielki i męski; jeśli mamuna go zobaczy, ani chybi zostawi dla niego dziadka.

– Nie, nie, tak sam ze sobą gadam! – odparł basem dziad, równocześnie posyłając gościowi spojrzenie, które uważał za znaczące i porozumiewawcze.

Gość wzruszył ramionami, natomiast mamuna głośno poddała w wątpliwość dziadkowe zdrowie.

– Jednorożec – rzucił krótko gość. – Gadaj. Gdzie to bydlę?

Dziadek zmartwiał. Wiedział o jednorożcu, a jakże. Nie był na tyle tępy, żeby nie zdawać sobie sprawy, skąd pożądanie wypełniło mocą jego stare ciało i skąd wzięła się rozochocona mamuna w jego łóżku. Znajomość przyczyny nie przeszkadzała mu jednak korzystać z dobrodziejstw uroku. Zrozumiał, że ma do czynienia z łowcą jednorożców. Przyjrzał się swojemu gościowi uważniej. Słyszał o takich, nigdy jednak żadnego nie spotkał. Nic dziwnego, jednorożce nie zapuszczały się dotąd w okolice Zaskrzypia, więc i łowcy nie mieli tu czego szukać. Najbystrzejsza część umysłu leśnego dziada przypomniała sobie o czymś istotnym.

– Łowisz jednorożce? – spytał, oblizując łakomie wargi.

Gość odburknął twierdząco.

– To pewnie masz ze sobą dziewicę? – wyrzucił z siebie dziad, nie potrafiąc ani nie starając się nawet ukryć pożądania w głosie.

Sekundę później majtał krótkimi kościstymi nogami stanowczo zbyt wysoko nad podłogą i dziwił się, jak drewniana ściana może być taka twarda.

– Dam ja ci dziewicę, staruchu – wycharczał mu w twarz gość, szczerząc potężne zębiska. – Gadaj, jeśli chcesz być zdrów!

– Tego już za wiele! – zdenerwowała się w izbie mamuna. – Tam się coś dzieje. Idę!

Dziadek zrozumiał, że tylko sekundy dzielą go od katastrofy. Jeśli mamuna zastanie tu tego osiłka…

– Staw za rzeką – powiedział najszybciej, jak potrafił. – Do rzeki na południe, potem przez mostek, jeszcze chwilę przez las i będzie polana, a na niej staw. Tam go można spotkać. A o tej dziewicy, to ja tak tylko, popatrzeć chciałem, bo to już lata minęły, odkąd…

Grzmotnął o podłogę i dopiero po chwili zrozumiał, że mówi już tylko do siebie. Łowca opuścił jego chatę.

Dziad westchnął ciężko, głęboko, ale jakby z ulgą.

Przedwcześnie.

W progu kuchni stanęła poirytowana mamuna. Pociągnęła nosem.

– Tu była jakaś baba! – wrzasnęła. – Ochocisz sobie na boku, łajdaku?

Kobieta?

4.

Honcuś też szedł przez las. Dziwił się swojej przemyślności. Jak to jest, że on zawsze wyczuje, kiedy się na coś zanosi? Jak na ten deszcz, na przykład. Przeczuł, że będzie, i był. Przeczuwał zawsze zmianę pogody, a nawet zmiany pór roku. To niby każdy potrafi. Nie ma prawie takiego człowieka, co by nie wyczuł, że, dajmy na to, idzie jesień. „Idzie jesień” – mówią ludzie i ona rzeczywiście idzie. Przebiera powoli nogami, gdzieś daleko, czasem przystanie, liście pomaluje, strząśnie trochę deszczu z włosów albo pofigluje z ostatnimi burzami, co to odchodzą jesienią nie wiadomo dokąd. Ale kiedy Honcuś mówi: „Oj, będzie jesień”, to ona jakby zadziera spódnicę, żeby jej w biegu nie przeszkadzała, i gna, ile sił w nogach, aby zadowolić Honcusia, i przybywa już za chwilę. Zdyszana, ale wielka, wszechobecna i kolorowa.

„Musi być co we mnie” – ocenił Honcuś. „Jakaś iskra, co to rozbłyska, i ja już wiem. Już mną targa przeczucie. To Dar”.

Bardzo się Honcuś ze swego Daru cieszył, czuł się bowiem odrobinę niedoceniany w Zaskrzypiu. Ludzie wprawdzie lubili go, ale traktowali z lekkim pobłażaniem. Odzywali się do niego rzadko, a jeśli już, to tylko w mało ważnych sprawach. Honcusiowi nie przeszkadzało to zazwyczaj; nie chciał być osobą ważną, jak włodarz, co to zawsze dokądś biegnie, nigdy nie przemówi jak człowiek, tylko ciągle krzyczy i chwyta się za głowę. Musi go strasznie boleć od tego urzędowania. Nie, nikim znacznym być Honcuś nie chciał, marzył jednak o odrobinie poważania od czasu do czasu. Tymczasem nie zaskarbiło mu ludzkiego szacunku nawet zabicie strzygi, co to mieszkała w ruinach i zagryzała mieszkańców i przejezdnych[1], przez co Zaskrzypie niemal całkiem popadło w ruinę. Blizny po spotkaniu ze strzygą na zawsze zdobiły Honcusiowe ciało, tymczasem wszystkie zaszczyty spłynęły na włodarza. I tego mu Honcuś nie żałował, żal mu tylko było, że nikt go nie słucha, nikt z nim poważnie nie rozmawia.

A przecież miał Dar.

Dar mógł wszystko odmienić. Musiał tylko Honcuś znaleźć jakiś sposób, żeby go ludziom pokazać. Nie wiedział jednak, jak to zrobić, i zdawał sobie sprawę, że sam tego nie wymyśli. Dlatego wybrał się w odwiedziny do swego jedynego prawdziwego przyjaciela, obcego boga, co to zamieszkał w lesie jakiś czas temu i bardzo Honcusia polubił. Siadywali obaj nad brzegiem stawu na polanie i patrzyli całymi godzinami w niebo, a nad nimi przepływały obłoki lub gwieździły się gwiazdy. Prawie się nie odzywali, tylko czasem przyjaciel Honcusia opowiadał mu o dalekich krainach, z których przybył. O wysokich, zaśnieżonych szczytach, dziwnych zwierzętach, duchach przysięgających zemstę ludziom i ludziach przysięgających zemstę bogom. Czas upływał, a Honcusiowi zdawało się, że śni. Gdy się budził, jego przyjaciela nie było już przy nim, choć Honcuś przysiągłby, że jeszcze przed chwilą słyszał jego głos. Ale z bogami tak właśnie jest – znikają, zanim człowiek się obejrzy.

Honcuś szedł zamyślony do tego stopnia, że nie zauważył nawet, iż dotarł już nad rzekę. A tam, nim stanął na krawędzi mostu, czyjeś szczupłe a szybkie ręce wystrzeliły ku niemu z wody. Czyjeś zwinne dłonie chwyciły go za kostki, pociągnęły mocno i pozbawiły równowagi. Ani się obejrzał, a już wciągnęły go do rzeki, pod wodę. Zaroiło się wokół Honcusia od smukłych, przecudnie zgrabnych sylwetek, a wszystkie dokładały wszelkich starań, by zawlec go na dno. On zaś poddawał się im, nie walczył wcale, ciągle jeszcze pogrążony w rozmyślaniach nad swoim Darem.

Byłby się może i utopił, gdyby jedna z panien wodnych nie spojrzała mu uważniej w twarz.

– Ejże, siostry! – zawołała. – Topimy Honcusia!

Boginki zamarły na moment, a potem czym prędzej zaczęły wypychać niedoszłego topielca ku powierzchni. Wyciągnęły go zaraz na swój brzeg, ignorując szydercze okrzyki dochodzące z lewego, należącego do innej grupy panien wodnych.

– Patrzcie no! – naśmiewały się lewobrzeżne. – Teraz one same topią i zaraz ratują! To chyba nam na złość, żebyśmy im kawalerów nie odbijały!

– Odczepcie się! – krzyknęła ta, która pierwsza rozpoznała niedoszłego topielca. – To Honcuś!

Lewobrzeżne wskoczyły do rzeki i raz-dwa stały już na brzegu swoich sióstr.

– Honcusia chciały utopić! – zawołały oburzone. – Honcusia! Głupie!

– Opił się wody! Zachłysnął! – Najmniejsza z panien wodnych załamała ręce, odrywając śliczną główkę od Honcusiowej piersi. – Umrze!

Jej przerażenie udzieliło się siostrom zarówno z lewego, jak i z prawego brzegu. Skłócone od wieków prawo- i lewobrzeżne panny wodne z bystrej a bezdennej zaskrzypiańskiej rzeki zgadzały się w jednym – nie wolno było czynić krzywdy Honcusiowi. Po trosze dlatego, że i tak mógł tego nie zauważyć, więc co to za frajda, przede wszystkim jednak z powodu rozporządzenia obcego boga, który rozgościł się w okolicy i jął wszystkim zarządzać. Polubił on Honcusia, dostrzegając w nim coś, czego nie zobaczył nikt przedtem, i zabronił go krzywdzić. Po prawdzie, panny wodne same też lubiły Honcusia, który istotnie różnił się od innych ludzi. Nie starał się ani wygonić ich z rzeki, jak miały to w zwyczaju kobiety z gródka, ani uwieść, kradnąc im suknie, co należało do ulubionych zabaw mężczyzn. Uśmiechał się do nich, zagadywał niemądrze, czasem nawet wchodził do rzeki, jakby wcale się ich nie bał. I tonął wolniej niż inni, co bardzo pannom wodnym odpowiadało, zwykle bowiem mężczyźni umierali, zanim zdążyły się z nimi zaprzyjaźnić.

– Żeśmy go nie poznały, przez tę ulewę! – łkała jedna z prawobrzeżnych.

Lewobrzeżne odtrąciły od Honcusia swoje konkurentki i zabrały się żwawo do ratowania go. Miały w tym wprawę, zawsze bowiem, powodowane niechęcią do swoich sióstr z drugiego brzegu, starały się ratować ich ofiary. Byłyby więc i tym razem ocaliły topielca, gdyby nie przeszkodziło im niespodziewane wydarzenie.

Objawiło się ono w postaci potężnych kopniaków, które roztrąciły panny wodne na boki, odrzucając je od Honcusia.

Kopniakom towarzyszył wrzask.

– Won, suki! Precz od niego! – ryczała najgroźniejszym z głosów Mumra, zaganiając boginki z powrotem do rzeki. – Patrzcie je, chłopa im się zachciało, maszkarom!

Panny wodne umykały pospiesznie, nie protestując przeciw obelgom, póki nie znalazły się w wodzie.

– Samaś maszkara, babochłopie! – krzyknęła ta najmniejsza i pokazała Mumrze język.

– Utopmy jędzę! – zaproponowała jedna z lewobrzeżnych.

– Babę? Fuj! – Skrzywiła się jej koleżanka z prawego brzegu.

I zanurkowały.

Mumra, nie zwracając już na nie uwagi, przywracała Honcusia światu.

Udało też jej się to, miała bowiem w takich sprawach niemałą wprawę. Panny wodne przyglądały się jej staraniom spod wody. Gdy do masażu piersi dołożyła sztuczne oddychanie, przytykając swoje usta do Honcusiowych, odwróciły wzrok.

– Biedny Honcuś! – zgodziły się jak rzadko.

Honcuś, po dojściu do przytomności, nie otrząsnął się z wody, bo i nie miałoby to sensu, skoro ulewa nie ustawała.

– Poszły sobie? – zdziwił się. – Takie miłe były…

Nielicho tym zdenerwował Mumrę.

– Miłe?! – wrzasnęła. – A to wracaj sobie pod wodę, pacanie, jak ci one miłe były! Ale przedtem pokaż mi drogę do stawu na polanie, bo nie wiem, czy dobrze idę!

Jej pytanie przypomniało Honcusiowi o Darze. Poprowadził nieznajomą kobietę chętnie, potraktowała go przecież poważnie.

5.

Gdy dotarli na polankę, Honcuś zagadał do starego dębu, na którym zwykł siadywać jego przyjaciel bóg, Mumra natomiast zabrała się za poszukiwanie śladów jednorożca. Miejsce wydawało się dla niego stworzone – spokojny mały staw na niewielkiej, miłej leśnej polanie. Wszystko z dala od ludzi, chat zramolałych leśnych duchów, postrzelonych panien wodnych i całego tego świata pełnego niewytłumaczalnego zamieszania. Mumra wiedziała, że jednorożce cenią sobie właśnie takie ciche zakątki. Te płochliwe istoty nie przywiązywały znaczenia do tego, co wyprawiały z ludzkimi uczuciami, i pragnęły tylko jednego – spotkać innego jednorożca i cieszyć się z nim życiem. Przed ludźmi uciekały, ile sił w jednorożczych nogach. Miały jednak pewną słabość i to dzięki niej kobiety takie jak Mumra robiły kariery łowców.

Nie wiedziała na pewno, czy jednorożce przykładały wagę do stroju łowcy, czy też nie, jednak nie zaryzykowała nigdy eksperymentu. Przystąpiła więc do tej części łowów, którą lubiła najmniej.

– Tylko nie podglądaj! – ostrzegła niepotrzebnie Honcusia, który i tak siedział pod swoim drzewem, gapiąc się na nie, jakby mógł tam zobaczyć co niezwykłego.

Zrzuciła z siebie męskie szaty i wdziała suknię wyciągniętą z tobołka. Rozpuściła włosy. Obeszła wkoło polanę, zostawiając na krzakach a to strzęp przenikniętego jej zapachem materiału, a to długi, jasny włos. Wreszcie doszła nad brzeg stawu, tam zaś, jak zwykle, nie powstrzymała pokusy i spojrzała w swoje odbicie w wodzie.

Nie zobaczyła nic, ulewa tym razem okazała nieco litości i uniemożliwiła Mumrze przejrzenie się w stawie, rujnując gładkość jego powierzchni kroplami deszczu. Wiele to nie pomogło, bo Mumra i tak wiedziała, co mogłaby ujrzeć – niezgrabną olbrzymkę w źle leżącej na niej sukni, pewnie już dawno niemodnej.

Stała więc na brzegu, spoglądając w wodę, zupełnie jakby mogła się w niej zobaczyć, ale nie zapłakała, choć wielką miała na to ochotę.

Stała tak, aż usłyszała trzask gałązki za plecami. Spokojnie, nie odwracając się w kierunku dźwięku, odeszła od stawu, usiadła pod jednym z drzew, jakby nigdy nic, i zaczęła nucić wiejską piosenkę, starając się bardzo unikać swojego naturalnego basu. Siedziała obrócona do jednorożca plecami, dlatego nie widziała go jeszcze, usłyszała jednak, jak się zbliża. Parsknął.

Zaniepokoiła się, że Honcuś może przestraszyć zwierzę. Powinna była przegonić tego wielkiego głupka! Dziwnie nie miała jednak na to ochoty. Uległa pragnieniu, by jakiś mężczyzna zobaczył ją wreszcie w sukni, jakby czar jednorożca podziałał tym razem i na nią. Tymczasem wiejski kretyn nawet na Mumrę nie spojrzał, a teraz mógł spłoszyć ofiarę samą swoją obecnością.

I tak się chyba stało, mijały bowiem minuty, a jednorożec nie zbliżał się do niej. Zaklęłaby, choćby nawet cicho, pod nosem, gdyby nie było to mało dziewicze zachowanie. Wprawdzie dziewice potrafią kląć jak szewcy, jednak nie powinny tego próbować, jeśli chcą schwytać jednorożca.

Wreszcie nabrał odwagi. Stawiając ostrożnie kroki, podchodził do niej powoli. Parsknął.

Nie oglądając się, Mumra wyprostowała nogi, jakby zachęcając go, by zbliżył się jeszcze bardziej. Nie przerywając śpiewu, prawą ręką sięgnęła za plecy, gdzie wetknięty za pas czuwał schowany rzeźnicki nóż o szerokim ostrzu. Gdy ośmielone jednorożce kładły się przy Mumrze, ona błyskawicznym ruchem lewej ręki chwytała je za szyję, a prawą podrzynała im gardła. I nie było już jednorożców. Dodatkowy zysk miała ze sprzedaży ich krwi i rogu, posiadających ponoć cudowne właściwości.

Nie bardzo w nie wierzyła. Jej jakoś nigdy nie pomogły.

Zrozumiała, że coś jest nie tak, gdy jednorożec, zamiast się do niej zbliżać, oddalił. Zaniepokojona wyciągnęła najwyższe tony, jakie tylko była w stanie, a kiedy to nic nie dało, zaryzykowała zerknięcie przez ramię.

Jej śpiew urwał się w pół słowa.

Bogowie, on był czarny!

Wiedziała, że twierdzenia o tym, iż wszystkie jednorożce są śnieżnobiałe, można między bajki włożyć. Niektóre były nawet bielsze od śniegu, inne siwosrebrne, lekko żółtawe, kremowe czy nawet szarawe. Wszystkie jednak nosiły jasne barwy. Czarnego nie tylko Mumra nigdy nie spotkała, ale nawet nie słyszała o takim.

Czarny jednorożec, piękny jak sny bogów, przyglądał jej się uważnie z odległości, która nie pozwalała dopaść go odpowiednio szybko. Jego róg nie należał do największych, ale i tak dostałaby za niego majątek. Był bowiem taki, jak i grzywa jednorożca, a nawet jego pozbawione białek oczy – czarny.

Wszystkie te wytrenowane ruchy, które ćwiczyła godzinami każdego dnia, zawiodły ją. Wpatrywała się w cudo, o jakim dotąd nie słyszała, i choć coś w głowie podpowiadało, ile mogłaby zarobić w ciągu zaledwie kilku sekund, nie potrafiła zdobyć się na wykonanie choćby jednego gestu.

Jednorożec parsknął, nie wiedziała – pogardliwie czy triumfująco – i ruszył dalej. Minął ją tak obojętnie, że niemal poczuła się urażona.

Przeszedł kilka metrów, aż stanął za plecami olbrzymiego mężczyzny siedzącego tyłem do całej tej sceny niedokonanego mordu.

Na skraju polany Honcuś śpiewał pieśń, której nauczył go bóg. Samego zdumiewało go, jak bardzo dziś wychodziło mu to śpiewanie. Bo, przy wszystkich licznie zgromadzonych w nim przymiotach, głosu i słuchu Honcuś nie posiadał zupełnie. Choć zatem bardzo się starał, zwykle wychodziły jedynie mrukliwe murmuranda, których tylko las wysłuchiwał cierpliwie.

Nawet pieśni bogów, którzy przybyli z północy i zwykli śpiewać wspólnie z wilkami i morsami, nie odnajdywały się w piersi i gardle Honcusia.

Tym razem jednak było inaczej.

Honcuś zaczął jak zwykle, od smutnej mruczanki, w której próżno byłoby doszukiwać się rytmu, melodii czy słów. Jednak im bliżej niego znajdował się jednorożec, tym bardziej piosenka mężczyzny zyskiwała na urodzie. Każdy krok zwierzęcia przydawał Honcusiowi talentu, głosowi siły, a melodii czaru. I kiedy jednorożec był już tuż, kiedy zatrzymał czarny pysk o jeden oddech od Honcusiowego ramienia, Honcuś śpiewał tak, że obojętny zwykle las zamarł w zachwycie.

Gdzieś, wcale nie tak daleko stamtąd, w przygarbionej w cieniu najstarszych drzew chacie mamuna wyrwała się z objęć leśnego dziadka i zapłakała. Dziadek odsunął się od niej i westchnął smutno, zdając sobie sprawę, że coś się zmieniło.

Na skraju Zaskrzypia, blisko ruin spalonego domu, siedząca na skraju kamiennej studni Stara zadrżała. Ze zdenerwowania upuściła kamyk, który obracała dotąd mimowolnie między palcami. Zsunął się po spódnicy, odbił od swego większego brata i runął w otchłań bez dna.

W ruinach zamku stary, szarobury kocur zawahał się przed zadaniem ostatniego ciosu myszy, w której nie było nic magicznego.

Dwóch bogów, jeden ogromny, drugi trochę większy, przyglądało się w milczeniu bliznom pokrywającym ich twarze. Aż ogromny powiedział: „To Honcuś śpiewa”.

Włodarz nastawił uszu. Wydawało mu się, że deszcz słabł.

Coraz mniej zdumiony samym sobą Honcuś wyśpiewał słowa, których nie rozumiał, i zamilkł.

Wtedy jednorożec oparł pysk na jego ramieniu i parsknął cicho.

Wydawało się, że cały las westchnął. Może i tak było? Bo na pewno westchnęli dwaj starzy bogowie, westchnęli mamuna i dziadek, i Stara, i włodarz, i Jenka, która spytała niespodziewanie Jorka, czy by się z nią nie ożenił. I nawet mysz zadumana nad cudem życia i Mumra westchnęły.

– Teraz wszystko jest inaczej – powiedział Honcuś i wstał. Odwrócił się do Mumry, gładząc jedwabiście czarny pysk jednorożca. Mężczyzna i zwierzę patrzyli na nią tak smutno, że aż zadrżała. – Teraz widzę i rozumiem.

Wyglądał inaczej. Mumrze wydało się, że urósł, ale on tylko się wyprostował, porzucając zwykłe przygarbienie. Jego twarz jaśniała.

– One są inne, wiesz, te jednorożce – mówił. – One nie myślą, nie tak jak my. Wędrują po świecie i szukają kogoś, z kim mogłyby być. My, ludzie, snujemy wszystkie te bajki o dziewicach… – Roześmiał się. – Poniekąd słusznie. Ale zupełnie nie tak. Dostrzegamy i w tych zwierzętach, i w sobie zupełnie nie to, co trzeba. Wiesz, Mumro, że każdy jednorożec na świecie, ale naprawdę każdy, zdaje sobie sprawę, kim jesteś i czym się zajmujesz?

Teraz wydało jej się, że w oczach jednorożca i mężczyzny błysnął gniew. Przestraszyła się. Na powrót wyciągnęła dłoń ku rękojeści noża, nie uspokoiło jej to jednak.

– Słyszą twoje nawoływanie i wychodzą mu naprzeciw. Podchodzą do ciebie, zdając sobie sprawę, jaki los kryjesz dla nich za plecami. Ale nie potrafią się oprzeć twojej tęsknocie, Mumro. Bo choć nie wątpią w twoją siłę i szybkość, ani w ostrość twego noża, to każdy ma nadzieję, że tym razem będzie inaczej. Że tym razem uda im się ciebie uratować.

To nawet nie słowa, ale pełen troski ton jego głosu sprawił, że coś w niej pękło. Po raz pierwszy od lat Mumra zapłakała.

Wtedy podeszli do niej.

– Teraz już wiesz – powiedział Honcuś, pochylając się nad nią i podnosząc ją tak lekko, jakby należała do rodu zwiewnych rusałek. – On przyszedł tu dla mnie, bo miałem w sobie pustkę, która go przyzywała, ale i dla ciebie, bo być może tylko tak mogły jeszcze dać ci szansę.

– Kim ty jesteś? – zapytała, gdy postawił ją na ziemi. – Tyle o tobie słyszałam…

– Och tak! – zawołał wesoło. – Honcuś, wiejski głupek, który orientuje się, że pada deszcz, gdy jest już środek ulewy, i którego ciało jest tak głupie, że nawet nie zdało sobie sprawy, że umarło! Oto ja! Ale teraz jest już inaczej. On – wskazał jednorożca – coś mi odebrał i coś mi dał. Teraz, nareszcie, po raz pierwszy w życiu widzę świat takim, jaki jest. Spójrz – rozłożył szeroko ręce i odetchnął głęboko – mogę oddychać pełną piersią! Nawet nie zdajesz sobie sprawy, jakie to cudowne!

– Co będzie teraz?

– Teraz będzie inaczej – powtórzył. – Teraz odejdziemy, bo nie ma tu dla nas miejsca. A ty… Dotknij jego rogu. Inaczej niż kiedykolwiek dotykałaś jakiegokolwiek rogu jednorożca.

Przestraszyła się. Unosząc rękę, spodziewała się, że w oczach jednorożca rozbłyśnie ogień i zwierzę zabije ją. Jednak była odważną kobietą i nie zawahała się. Dotknęła rogu, gotowa odskoczyć w każdej chwili. Jednorożec, jakby chcąc ją uspokoić, nie drgnął nawet.

Jego róg był chłodny pod palcami, szorstki, twardy. Nie miał w sobie nic magicznego, a jednak ten dotyk sprawił, że – zdała sobie z tego sprawę w jednej chwili – już nigdy nie będzie w stanie zabić żadnego z tych zwierząt.

Pozwoliła, by ręka opadła jej bezwładnie. Właśnie, cholera, straciła źródło utrzymania.

Honcuś uśmiechnął się, może do jej myśli. Powiedział na pożegnanie jakieś proste słowa, których nie zrozumiała, po czym obaj z jednorożcem odwrócili się od niej.

Obserwowała, jak odchodzą. Wysoki mężczyzna i czarny jednorożec. Szli powoli pod światło księżyca, ku ciemniejszej stronie lasu, gdzie drzewa były starsze i bardziej pewne siebie. I cały świat mieli przed sobą.

Jednorożec i jego Honcuś.

I nagle, na progu świata, zatrzymali się.

– Ależ ja jestem tępy! – zawołał Honcuś, uderzając się otwartą dłonią w czoło z taką siłą, że echo plaśnięcia poniosło się po wszystkich ścieżkach, jakie na niego czekały.

Powiedział coś do jednorożca, a ten parsknął radośnie. Przez chwilę przyglądali się sobie, aż wreszcie zwierzę odbiegło do lasu.

Honcuś zaś wrócił do Mumry, przez co zadziwił ją po raz drugi tego samego wieczora.

– Głupek ze mnie. – Uśmiechnął się wesoło i chwycił ją za rękę. – Nic nie rozumiałem!

Oderwała spojrzenie od jedynej chyba na świecie dłoni, w której jej łapsko mogło sprawiać wrażenie drobnego, i spojrzała na szczerzącego się radośnie Honcusia. W jego oczach pojawiło się coś nowego.

– On odszedł? – spytała.

– Ano, odszedł.

– Czy ty… Czy ty się teraz nie zmienisz z powrotem?

– Zmienię. Za jakiś czas, niedługo, znów będę taki jak dawniej.

– Ale… dlaczego? Nie chciałbyś…

– Coś za coś – przerwał jej, kładąc paluszysko na ustach stworzonych do rzucania ciężkich słów. – Mumro, jest coś, w czym żadne z nas nie ma zupełnie doświadczenia, a czemu lepiej nie każmy czekać.

Uśmiechnął się tak łobuzersko, że aż rumieniec nie wiadomo skąd przybiegł do jej twarzy.

Tej nocy kilka rzeczy miało się stać po raz pierwszy na świecie.

6.

Dwa dni później, pod błękitnym niebem i radośnie przygrzewającym słońcem, włodarz martwił się po swojemu. Gapił się z rozdziawioną gębą na dom Honcusia, w którego oknach, po raz pierwszy w historii Zaskrzypia, wisiały firanki, a ze środka dobiegały dźwięki podejrzanie przypominające najzwyczajniejsze krzątanie.

– No nie wiem – mruczał włodarz, obserwując uwijającą się po coraz mniej zaniedbanym obejściu kobietę. – Jednorożca wprawdzie się pozbyłem, ale czy aby dobrze wyszedłem na takiej zamianie?

Uciekł pospiesznie, bo Mumra mrugnęła do niego.

Schował się w gospodzie i źle zrobił, bo spotkał tam leśnego dziadka, który przybył do Zaskrzypia w bardzo kwaśnym humorze i szukał winnego swego prywatnego nieszczęścia.

Trochę się pokłócili, trochę popili, a potem poszli szukać korali dla mamuny.

Po drodze włodarz tłumaczył dziadkowi, że te cholerne jednorożce, nawet jak ich już nie ma, sprowadzają człowiekowi na głowę same kłopoty.

1 O tym, jak Honcuś spotkał się ze strzygą, można przeczytać w opowiadaniu: Jak to się robi w Zaskrzypiu, opublikowanym w 3. numerze „Smokopolitan” (listopad 2015).

-

Paweł Majka

Urodzony i żyjący w Krakowie; autor pewnej ilości opublikowanych powieści, w tym jednej z Michałem Cetnarowskim, a dwóch z Radkiem Rusakiem. Chętnie uczestniczy w konwentach, chętnie gra w pierwsze dwa Fallouty, a Czarną Kompanię czyta częściej niż, na przykład, Pana Tadeusza. Co nie znaczy, że nie lubi Pana Tadeusza. Zazwyczaj pisuje fantastykę, ale zdarzają mu się skoki w bok, jak historyczna Familia.

Paweł Dybała rozmawia z Łukaszem Czarneckim

Apostata, czyli od Bizancjum do współczesnej popkultury

Paweł Dybała: W każdej rozmowie z twórcą literatury winna paść jakaś wariacja słynnego cytatu z Kazika: „Jak powstają twoje teksty?”. Spróbujmy jednak rzecz skonkretyzować – jak to się stało, że powstał Apostata? Czy pewnego dnia po prostu wstałeś i pomyślałeś sobie: „Będę pisarzem i napiszę taką, a nie inną książkę”?

Łukasz Czarnecki: O tym, że zostanę pisarzem, zdecydowałem w wieku lat siedmiu. Zapisywałem dziesiątki zeszytów, potem, gdy dostałem komputer, produkowałem masę plików tekstowych z moimi tworami. Co gorsza, pamiętam te teksty i niestety były one bardzo złe, podobnie jak niedokończona powieść, którą pisałem w liceum – dobiłem do około 120 stron i mogę powiedzieć, że rzecz była po prostu potworna. Z lepszych rzeczy pamiętam napisane w gimnazjum opowiadanie przedstawiające kontynuację losów wdowy z Kamizelki, w którym pojawiały się wilkołaki.

Jeśli zaś chodzi o ukazany w Apostacie świat Ekumeny, na studiach zacząłem pisać kolejną powieść, osadzoną właśnie w tym świecie, który w tamtych pierwotnych zamysłach wyglądał zupełnie inaczej. Rzecz dotyczyła łowców wampirów i była tak zła, że po kilku miesiącach wyrzuciłem ją do kosza.

W roku 2010, jakoś na jesieni, odkryłem istnienie magazynu „Science fiction, fantasy i horror” i postanowiłem napisać tekst, którym mógłbym spróbować w nim zadebiutować. Tak powstali Ofiarnicy, czyli opowiadanie otwierające Apostatę.

PD: Wiedziałeś już wtedy, że rozwinie się to w coś większego?

ŁCz: Szczerze mówiąc – nie. To był tak zwany jednostrzał, ale ku mojemu zdziwieniu czytelnicy wybrali Ofiarników tekstem miesiąca, choć byłem jedynym debiutantem w numerze. Zacząłem więc nad tą historią rozmyślać dalej, jednak dalszy ciąg, czyli Sabat, zaczął powstawać dopiero w okolicach roku 2014. On z kolei był już pomyślany jako rozwinięcie tego świata. Co więcej, pewne pomysły, które na większą skalę wykorzystałem dopiero w trzecim tekście, czyli w Apostacie, pojawiły się już w roku 2010, ale z czasem mocno ewoluowały, przez niemal dziesięć lat.

PD: Czyli rzecz powstawała długo i spędziłeś z nią sporo czasu. Nie miałeś w którymś momencie poczucia, że ta historia i ten świat zaczynają cię nudzić?

ŁCz: Bynajmniej, świat rozrastał się coraz bardziej i przez te lata nie było momentu, żebym o nim nie myślał. Mówią, że Tolkien zawsze żył w połowie w Oksfordzie, a w połowie w Śródziemiu. Można powiedzieć, że zastosowałem podobną metodę pracy – połowa mnie żyła w Krakowie, na studiach doktoranckich, a druga połowa przebywała w Ekumenie. Zasadnicza różnica jest taka, że Tolkien sporządzał ogromne ilości notatek, natomiast ja zapisałem może z dziesięć stron, a znaczną większość informacji przechowuję w mózgu. Jest to o tyle zasadne, że jeśli dorobię się potomstwa, po mojej śmierci nie będzie ono odcinało kuponów od mojej pracy.

PD: W takim razie preferujesz pisanie z głowy, bez sporządzania planu czy rozpisek w Excelu?

ŁCz: Tak, aczkolwiek czasem notuję pomysły na postaci lub sceny. Na przykład gdy tworzyłem chronologię świata, rozpisywałem sobie ją dokładnie, by sprawdzić, czy wszystko czasowo się zgadza. Mapkę natomiast narysowałem dopiero tuż przed wydaniem Apostaty, gdy poproszono mnie, bym dał wytyczne grafikowi, który miał opracować jej profesjonalną wersję. Samo jej stworzenie poszło szybko, natomiast długo musiałem tłumaczyć osobie rysującej, co gdzie się znajduje. Mało brakowało, a w książce znalazłaby się wersja mapy, na której brakowało pewnej ważnej rzeki…

Kilka mniej istotnych elementów z mapy ostatecznie zniknęło, za to przy innych się upierałem, że mają zostać – np. przy Pustyni Cyruskiej, która jest bardzo ważnym miejscem dla całej Ekumeny. To właśnie tam powstała pierwsza cywilizacja na kontynencie, pierwsze miasto, tam wyewoluował homo sapiens w moim świecie, słowem – była to kolebka ludzkości.

PD: Skoro wiemy już, jak to się stało, że powstał Apostata, pochylmy się nad tym, co wpłynęło na jego stworzenie. Wiem, że inspirowałeś się rozlicznymi tekstami światowej kultury i popkultury. Czy mógłbyś wymienić kilka głównych źródeł tych inspiracji?

ŁCz: Po pierwsze, należałoby tu wymienić twórczość H.P. Lovecrafta. Po drugie, mangę Fullmetal Alchemist, którą czytałem zresztą w twoim tłumaczeniu, choć wtedy jeszcze się nie znaliśmy. Dzięki tej serii odkryłem, że istnieje coś takiego jak steampunk, co samo w sobie było ogromną inspiracją. Po trzecie wreszcie, nieco wzorowałem się na serii Marka Krajewskiego o Eberhardzie Mocku, co zapewne widać w wątkach kryminalnych w Apostacie.

Oprócz tego na mój proces twórczy miało wpływ to, czym zajmowałem się naukowo, czyli historia Bizancjum i religii bizantyjskiej czy Wojna peloponeska Tukidydesa. Z tworów popkultury wymieniłbym też uniwersum Warhammera 40 000, zwłaszcza wątki dotyczące wielkiej wojny, mającej wpływ na losy świata, jak również Gwiezdne wojny. Należę do tej nielicznej grupy widzów, którzy lubią Zemstę Sithów, i ona również miała pewien wpływ na powstanie Apostaty. Swoją drogą, najlepszą moim zdaniem odsłoną gwiezdnej sagi jest sztuka japońskiego teatru kabuki, stworzona w ramach promowania ostatniej części filmowej.

PD: Skoro o tym mowa, wiem, że jesteś fanem tego teatru i wiążesz z nim pewne plany literackie…

ŁCz: Zgadza się. Jakiś czas temu napisałem dla „Nowej Fantastyki” [NF 10/20 – przyp. red.] artykuł na ten temat, zaś mój pokój wytapetowany jest plakatami przedstawiającymi sceny właśnie z kabuki. W kontynuacji Apostaty planuję umieścić opowiadanie, w którym bohaterowie wybierają się do teatru inspirowanego tym japońskim. Póki co mogę zdradzić, że istotną rolę odegra w nim pewien duch.

PD: I tu dochodzimy do kwestii inspiracji Japonią jako taką. W świecie Ekumeny istnieją wzorowane na tym kraju wyspy Hirohito, z których zresztą pochodzi doktor Yamada, jedna z istotnych dla fabuły postaci. Czy mógłbyś powiedzieć o nich coś więcej?

ŁCz: To obecnie kolonia Republiki, czyli jednego z dwóch mocarstw Ekumeny. Wyspy te bardzo długo były odizolowane od reszty świata, wykształciły swoją unikalną kulturę, no i trwały sobie w najlepsze w feudalizmie, do chwili, gdy do ich brzegów przybiły okręty republikańskie, które włączyły wyspy do granic swojego państwa.

Ciekawie rzeczy się mają z religią Hirohitańczyków. Od wieków na czele państwa stał Tenno, czyli cesarz, którego uznawano za boskiego potomka. Do jego obowiązków należało coroczne otwieranie drogi do zaświatów dla dusz zmarłych poddanych. Republikanie, którzy mają w zwyczaju likwidowanie dynastii rządzących na zaanektowanych ziemiach, rozstrzelali zatem całą rodzinę cesarską. Z tego powodu mieszkańcy wysp Hirohito są obecnie przekonani, że od aneksji dusze wszystkich zmarłych, bez względu na to, jacy byli za życia, krążą po świecie jako wygłodniałe upiory, gdyż nie ma kto ich wpuścić na tamten świat. Stąd też w Republice powszechnie uważa się, że na wyspach Hirohito panuje kult śmierci. Nie ma tam roku bez zamachu terrorystycznego skierowanego przeciw siłom kolonialnym. Mieszkańcy wysp przejęli od Republiki zdobycze cywilizacji, jednak nadal mają im za złe uniemożliwienie duszom migracji na tamten świat.

PD: Czyli jest to kraina wyraźnie inspirowana Japonią, ale też pod wieloma względami się od niej różniąca. Czerpiesz pewne elementy z istniejącej kultury, przetwarzasz i uzupełniasz własnymi pomysłami. To chyba nie jedyny tego typu zabieg w Apostacie, prawda?

ŁCz: Zgadza się, weźmy na przykład Smirnov, krainę, w której tak naprawdę nie skończyła się epoka lodowcowa – żyją tam nosorożce włochate, mamuty, które są podstawą transportu zimą, tygrysy szablozębne, olbrzymie jaszczury morskie…

PD: Wracając do inspiracji mangą Fullmetal Alchemist, zresztą wielokrotnie nagradzaną i cenioną w świecie – tu też widać wpływy, ale znowuż: przetworzone, umieszczone w innych kontekstach. Na przykład pojawia się postać z protezą zamiast ręki, co może przywodzić na myśl skojarzenia z głównym bohaterem wspomnianej serii…

ŁCz: Zgadza się, choć akurat tę sztuczną rękę Richard Brooks „otrzymał” pod sam koniec tworzenia powieści, gdy redaktor zasugerował mi dodanie jeszcze kilku elementów steampunkowych. Tak więc – owszem, postać, o której mowa, ma protezę, ale jest ona krótsza niż ta z Fullmetala, poza tym działa nieco wadliwie, występują problemy z siłą uścisku.

Innym nawiązaniem do tej mangi są tak zwane konstrukty, czyli maszyny napędzane ludzką duszą. Po raz pierwszy zetknąłem się z Fullmetalem w teledysku z jego animowanej adaptacji, który przypadkiem obejrzałem w internecie. Zobaczyłem w nim chodzącą zbroję – z początku myślałem, że to robot, potem okazało się, że jest to faktycznie pusta zbroja, z tym że umieszczono w niej czyjąś duszę. Stąd pojawił się pomysł maszynerii napędzanej właśnie w ten sposób.

Kwestia tworzenia konstruktów ogólnie jest nieco makabryczna, bowiem żeby maszyna taka zadziałała, należy umieścić w niej duszę nowonarodzonego dziecka. Dusza osoby dorosłej, ukształtowanej, jest już przywiązana do swojego ciała, zapewne zostałaby więc odrzucona, ewentualnie oszalałaby w wyniku takiego procesu. Duszę dziecka, która jest poniekąd czystą kartą, można ukształtować tak, że nie ma nawet pojęcia, iż była człowiekiem.

PD: Ciekawie, a zarazem bardzo steampunkowo wygląda sytuacja, jeśli chodzi o magię i to, w jaki sposób władza Republiki próbuje ją „zagospodarować”.

ŁCz: Niezupełnie władza – monopol na magię mają Związek Magów oraz Związek Technomagów, które współpracują z władzami na zasadzie czysto komercyjnej. Magom wielka wojna w Ekumenie spadła z nieba, gdyż pozwoliła im uzasadnić to, że są potrzebni, że są poniekąd elitą, bez której nie da się toczyć wojen, dzięki czemu zbijają ogromny kapitał.

Technomagowie z kolei wyodrębnili się podczas rewolucji przemysłowej, dochodząc do wniosku, że można skutecznie łączyć technologię z magią. Nie są przy tym mistyczni, wręcz przeciwnie, są do bólu racjonalni – szef związku nosi tytuł Przewodniczącego, a w ich działaniach coraz większą rolę odgrywa technologia. Z technomagami konkurują alchemicy, często wchodzą z nimi także w spory natury akademickiej. Trzeba bowiem zaznaczyć, że te dwie grupy zmonopolizowały naukę w Republice.

Oprócz magów licencjonowanych istnieją również ci bez licencji, zwani czarownikami – działający nielegalnie, ale i partaczący swoją robotę. Są od magów gorsi, lecz o wiele tańsi. Ich wynajęcie wiąże się jednak ze sporym ryzykiem, także dlatego, że są samoukami.

Znowuż w Cesarstwie Yoryckim, czyli w drugim mocarstwie w Ekumenie, pełną kontrolę nad magią sprawuje państwo, czy raczej wojsko – podobnie zresztą jak nad nauką. Cesarstwo można określić jako armię fanatyków religijnych, która obudowała się państwem.

PD: Coś na kształt Państwa Islamskiego?

ŁCz: Niezupełnie, gdyż Yoryci nie mają w ogóle kasty kapłańskiej. Modlą się w bardzo prosty sposób, gdyż wychodzą z założenia, że bóg Yori jest tak niepojęty, iż nie ma sensu zawracać mu głowy drobiazgami. Mówi on bowiem swoim wyznawcom: „Czyż nie dałem wam waszych noży, waszych rąk i nóg?”.

Tu warto dodać, że tytuł Apostata odnosi się właśnie do tej religii. W powieści pojawia się kilku apostatów – jednym z nich jest kapitan Hangbeck, syn yoryckiego fanatyka religijnego, żyjącego w Republice, czyli kraju, który owa religia chce zniszczyć. Sam kapitan podczas wojny walczył z Yorytami i ich zabijał, łamiąc tym samym święte prawo Cesarstwa, które mówi, iż największym grzechem jest zabicie współwyznawcy.

PD: Wspomniałeś wcześniej o Pustyni Cyruskiej, na której znajdowało się miasto Kambyzes, kolebka cywilizacji ekumeńskiej. Czy słusznie dopatruję się tutaj kolejnej inspiracji Fullmetal Alchemistem?

ŁCz: Tak, ale tylko w niewielkim stopniu. Sam pomysł rzeczywiście oparłem na przedstawionym w tej serii mieście Xerxes, jednak głównymi źródłami inspiracji były tu XIX-wieczny Stambuł oraz Babilonia. Swoją drogą, Kambyzes nadal istnieje i choć na pustyni również toczy się wojna, samo miasto jest nią nietknięte – wszyscy uznają je za swojego rodzaju „świecką świętość”. Znajdują się tam świątynie wszystkich bogów, jakich ludzkość czciła, w tym tych, których imion już dawno zapomniano.

To w Kambyzesie zaczęto rachować czas według obowiązujących obecnie zasad, tam właśnie powstał język, który następnie rozprzestrzenił się na całą Ekumenę i, rzecz jasna, ewoluował. Yoryci, np. mówią językiem, który wydaje się mieszkańcom Republiki bardzo charkliwy, trochę jak dla nas niemiecki, z kolei Smirnowczycy posługują się mową raczej śpiewną. Osobnym językiem jest natomiast hirohitański, który powstał w izolacji, podobnie jak japoński, oraz lengijski, wzorowany na chińskim.

PD: Skoro mowa o cywilizacji i jej rozwoju – w Apostacie mamy przedstawiony światsteampunkowy, to jednak dość szerokie pojęcie.Czy mógłbyś przyrównać go do naszego świata i określić poziom technologiczny mieszkańców Ekumeny? Wiemy, że mają ciężarówki, czołgi…

ŁCz: Powiedziałbym, że jest to wczesna epoka edwardiańska, czyli okres od śmierci królowej Wiktorii do wybuchu I wojny światowej, a więc plus minus początek XX wieku. Z tym zastrzeżeniem jednak, że nie wszystko rozwinęło się tak, jak w naszym świecie, np. nie wynaleziono filmu. Nie za bardzo lubię to medium, zatem uznałem, że na Ekumenie go nie ma. Radio istnieje, lecz nikt nie wpadł na to, że można go używać w celach komercyjnych. Istnieją telefony, elektryczność się popularyzuje, jednak oświetlenie w dalszym ciągu jest gazowe. Znane są samoloty, ale od kilkudziesięciu lat wyglądają tak samo, gdyż w lotnictwie cywilnym preferuje się sterowce.

Mamy tu zatem świat steampunkowy, wzorowany poniekąd na późnym wieku pary, wzbogacony o magię.

PD: Z tego, co mówisz, oraz z lektury samej powieści wyłania się obraz tekstu, który jest bardzo postmodernistyczny, bogaty w nawiązania i mrugnięcia okiem do czytelnika, wręcz intertekstualny. Czy da się go zrozumieć i czerpać z niego radość bez znajomości źródeł tych nawiązań?

ŁCz: Myślę, że przy Apostacie można się dobrze bawić niezależnie od tego, czy wychwyci się wszy-stkie tego typu smaczki. Podam przykład – w pe-wnym momencie w powieści pojawia się czterech uczniów pewnego nekromanty, którzy nawiązują do świty Wolanda z Mistrza i Małgorzaty. Znajomość tej powieści nie jest obowiązkowa, by zrozumieć ten wątek, co najwyżej pozwoli wychwycić pewne smaczki.

Inny przykład ma związek z mnogością pierwowzorów Shirka Alighieriego, istoty, która jest tak zdeprawowana, iż zatarła się w niej granica pomiędzy człowiekiem a demonem. Wzorowałem go nieco na Ra’s al Ghulu z uniwersum Batmana, nieco na doktorze Fu Manchu, trochę też na Wolandzie, ale również poniekąd na Antychryście. Jest on symbolem zła, które wciąż się odradza, swojego rodzaju antymesjaszem, którego jedynym celem jest zniszczenie świata. Zresztą, jego imię i nazwisko też sporo mówią o naturze tej postaci – słowo „szirk” w teologii islamskiej oznacza „bałwochwalstwo”, zaś Alighieri… cóż, podobnie jak Dante przeszedł przez piekło, tak i Shirk, przynajmniej duchowo, odwiedził otchłań, z której wyszedł odmieniony, jako herold demonów.

PD: Swoją drogą, Ra’s al Ghul to niejedyne nawiązanie do Batmana w Apostacie…

ŁCz: Tak, komisarz Dunst wspomina w pewnym momencie o człowieku, który był kimś w rodzaju ekumenowego Batmana, jednak skończył… cóż, tak, jak skończyłby Batman w prawdziwym świecie.

PD: Podsumowując zatem, te wszystkie nawiązania to raczej wartość dodana niż istotne elementy fabuły, coś, co może zachęcić czytelnika do ponownego zanurzenia się w świat Ekumeny, celem wyszukania jak największej liczby smaczków, które umieściłeś w tekście.

ŁCz: Tak po prawdzie, niektóre nawiązania znalazły się tam tylko dla mojej własnej przyjemności, nie spodziewam się, że ktoś je wychwyci. Podobnie zresztą będzie w drugim tomie, w którym znajdzie się np. scena przedstawiająca jednego z bohaterów czytającego w gazecie artykuł zatytułowany: „Lubieżny szympans atakuje! Straszna przygoda młodej dziewicy!”. Bardzo podobny tekst, pod nieco innym tytułem, został opublikowany naprawdę w latach 20. ubiegłego wieku, w ówczesnym brytyjskim brukowcu „The Illustrated Police News”. Opisuje on dramatyczną historię szympansa w smokingu, który w Niemczech uciekł z cyrku i wdarł się do sypialni pewnej młodej Niemki… Dość powiedzieć, że na ratunek musiał jej ruszyć oddział policji, straż pożarna oraz grupa ochotników.

Tak więc tego typu nawiązania nie są obliczone na jakikolwiek efekt, po prostu umieszczam je w tekście dla samej frajdy.

PD: Kilkukrotnie wspomniałeś o kontynuacji Apostaty. Rozumiem, że masz już na nią pomysł i plan na to, co dzieje się dalej?

ŁCz: Drugi tom nosi bardzo roboczy tytuł Psy Dunsta, co nie jest bynajmniej nawiązaniem do Psów Pasikowskiego, lecz do tego, jak niegdyś określano zakon dominikanów, którego nazwa po łacinie oznacza „psy Pana”. Zresztą, na średniowiecznych pieczęciach przedstawiano ich właśnie jako psy ścigające heretyków. Tak czy inaczej, kontynuację mam nadzieję zacząć pisać w sierpniu – jeśli wszystko pójdzie jak należy, być może ukaże się w przyszłym roku.

Całość serii pierwotnie planowałem zamknąć w czterech tomach, teraz jednak skłaniam się ku trylogii. Mam już w głowie finał całej historii, nie jestem natomiast pewien, w jaki dokładnie sposób do niego doprowadzę. Okoliczności tych finalnych wydarzeń zamierzam obmyślić po drugim tomie, po którym, swoją drogą, chciałbym zrobić sobie chwilę przerwy od Ekumeny i napisać powieść historyczną o dynastii Abbasydów.

PD: Zatem nie zamierzasz rozwijać cyklu w nieskończoność. Natomiast warto podkreślić, że świat Ekumeny ma potencjał na to, by osadzić w nim więcej opowieści. Czy rozważasz napisanie w dalszej przyszłości historii o, powiedzmy, którejś z pobocznych postaci?

ŁCz: Szczerze mówiąc, krąży mi po głowie pomysł, by stworzyć opowieść osadzoną w świecie Ekumeny tysiąc lat później. Byłoby to coś na kształt retro science fiction, opartego na tym, jak wyobrażano sobie przyszłość w latach 30. i 40. XX wieku. Chciałbym oddać w tej powieści hołd takim klasycznym twórcom jak Wells czy Burroughs, ale przede wszystkim mojemu ukochanemu polskiemu twórcy fantastyki naukowej z początku ubiegłego stulecia, czyli Jerzemu Żuławskiemu. Jeśli zatem taki tekst powstanie, pojawią się w nim obcy, którzy będą potwornymi, demonicznymi mieszkańcami księżyca, inspirowanymi rasą Szernów, stworzoną właśnie przez Żuławskiego.

PD: Podsumowując – szykuje się podróż od steampunka do retrokosmosu. Trzymam zatem kciuki i dziękuję za rozmowę.

ŁCz: Dziękuję również.

-

Łukasz Czarnecki

Ekscentryczny historyk z Krakowa, miłośnik historii Azji, popularyzator nauki. Autor powieści Apostata i reportażu historycznego ,Konstantynopol 626.

Paweł Dybała:

Pisarz, wykładowca, tłumacz mang.

Agnieszka Włoka rozmawia z Pawłem Majką

Mnóstwo ludzi nie tylko chciało pisać, ale także trenować pisanie

Zapraszamy na rozmowę z Pawłem Majką, pisarzem, bez którego nie byłoby Sekcji Literackiej „Protoposty”.

Agnieszka Włoka: Czytelnicy będą trzymać w dłoniach kolejną manifestację twojego pomysłu na sekcję literacką, zakładałeś, że to tak daleko zajdzie?

Paweł Majka: Tak i nie. Tak, bo sekcja literacka istnieje po to, aby ludzie nie tylko rozmawiali o swoich tekstach, ale by je publikowali. I wydaje mi się, że to naturalny mechanizm, gdy grupa kreatywnych, często spotykających się ludzi, stwarza nowe inicjatywy. Dlatego byłem pewny, że powstaną sekcyjne antologie (pokazywał to zresztą rozwój starszej od nas sekcji literackiej ŚKF). Tak więc antologii się spodziewałem, zina niekoniecznie. Ale grupa ludzi, z którymi mam szczęście spotykać się w ramach sekcji, to kreatywni szaleńcy. Strach pomyśleć, co jeszcze wymyślą.

AW: Doprecyzowując, grupa pod twoim przewodnictwem działa trzy lata, a już macie na koncie kilka publikacji i sukcesów, a teraz pora na zin?

PM: Tak, sekcja istnieje od trzech lat, ale grupa w obecnym kształcie krócej. Ludzie przychodzili i odchodzili, choć są z nami i takie osoby, które działają w sekcji od początku. Zaczęliśmy od próbowania sił w mniejszych projektach, jak na przykład Świętologia, czyli okazyjna antologia na Święta Bożego Narodzenia, by przejść do nieco większych wyzwań: antologii Bestie 2020, czyli najlepszych naszym zdaniem tekstów omawianych na spotkaniach w roku 2020 i antologii tematycznej Neolegendy krakowskie wydanej wspólnie z Wydawnictwem Stalker Books. Pomysł na zin pojawił się już jakiś czas temu, ale odłożyliśmy go na później. A teraz powrócił. Na początek chcemy wydać numer „zerowy” – swego rodzaju zajawkę, wizytówkę sekcji, a równocześnie zaproszenie dla innych do współpracy. Wydaje mi się, że obserwujemy renesans zinów, sporo się ich ostatnio pojawia. Być może wynika to z poczucia braku miejsc do publikacji, głodu tak opowiadań, jak i publicystyki? Wprawdzie w ubiegłym (chyba) roku do fantastycznych czasopism na rynku obok „Nowej Fantastyki” dołączył „SFinks”, ale to chyba wciąż za mało.

AW: Skąd pomysł, żeby zrzeszać ludzi i uczyć ich pisania?

PM: Nie był mój. Zaproponował mi go Alqua (Marcin Kłak), który być może wzorował się na podobnej sekcji ŚKF-u. Inicjatywa wyszła więc od Krakowskiej Sieci Fantastyki. Wcześniej różnego rodzaju grupy wsparcia literackiego istniały w internecie, czasem ze wsparciem doświadczonych autorów, czasem niekoniecznie. Widać więc było, że mnóstwo ludzi nie tylko chciało pisać, ale także trenować pisanie. To rodzaj okazji, której nie warto zmarnować, choćby dlatego, że takie grupy mogą potem tworzyć środowiska, a fandom bardzo potrzebuje aktywnych ludzi.

AW: Jakie masz metody nauczania?

PM: Nie odważyłbym się nazwać tego nauczaniem. Brak mi ku niemu kompetencji. Co więcej, muszę jak najszybciej rozprawić się z wizją, w której siedzę na spotkaniach ludzi jako mędrzec spoglądający na uczniów z wysokości swego autorytetu. Urządzamy rozmaite ćwiczenia, z których część wymyślam sam, część proponują inni. Często te ćwiczenia to odpowiedź na potrzeby zgłaszane przez uczestników spotkań. W ten sposób, np. zrobiliśmy warsztaty z pisania konspektów.

Korzystamy też z pomocy fachowców, zapraszaliśmy więc na spotkania doświadczonych pisarzy redaktorów i literaturoznawców, m.in.: Michała Cetnarowskiego, Radka Raka, Mirosława Gołuńskiego. Oczywiście, staram się dzielić na spotkaniach doświadczeniem, podpowiadać rozwiązania, które sprawdziły się w moim przypadku. Ale nigdy nie traktowałem siebie jak ostatecznego autorytetu i nie sądzę, by uczestnicy z sekcji tak mnie traktowali. Oni zresztą sami publikują coraz więcej i teraz to oni dzielą się zdobywanym doświadczeniem. I bardzo dobrze. O to chodziło.

Gdybym miał wskazać jakąś podstawową metodę na sekcji, powiedziałbym, że nasze treningi są oparte przede wszystkim o ćwiczenia. W tych ćwiczeniach, które przygotowuję akurat ja, zacząłem w pewnym momencie starać się wypychać autorów z ich stref komfortu. Namówiłem ich np. by spróbowali napisać czarny kryminał, a kolegę, który jest wyśmienity w pisaniu opowiadań humorystycznych, stale namawiam, by spróbował sił w czymś poważniejszym. To nie oznacza oczywiście, że chcę im łamać charaktery. Chodzi o poszerzanie perspektywy, sięganie po trochę inne środki, sprawdzenie się w konwencji, której autor z własnej woli mógłby nie spróbować. W moim przekonaniu to pomaga w pisarskim rozwoju. Najnowsze ćwiczenie wymyślił zresztą jeden z uczestników. W nim podstawowe założenia losowaliśmy, co oczywiście musiało doprowadzić do tego, że kilka osób stanęło wobec wyzwania zmierzenia się z nowym tematem. Ja np. muszę napisać romans.

AW: Brzmi interesująco! Omawiacie też nawzajem swoje teksty?

PM: Oczywiście najczęściej spotykamy się, by omawiać nawzajem swoje nowe teksty. Nalegam też, byśmy od czasu do czasu omawiali na grupie opowiadania innych twórców; np. nominowane do Zajdla. Jednym z projektów sekcji, który narodził się w ten sposób, była strona Fantastyczne opowiadania i jak je znaleźć, która powstała na Facebooku. Brakuje mi osobiście rozmów o literaturze, dlatego staram się korzystać z każdej okazji, jaka się trafi, a czasem wręcz je kreować. Tak np. powstała CzaPa Kulturalna, czyli podcast, który robimy z Cezarym Zbierzchowskim. Sekcja to także okazja do rozmowy i cieszę się, ilekroć udaje nam się wychodzić poza wyłącznie nasze opowiadania. Nie tylko dlatego, że lubię takie rozmowy, ale także dlatego, iż uważam, że powinniśmy się uczyć na opowiadaniach innych autorów.

AW: Częstotliwość waszych spotkań jest imponująca.

PM: Mnie początkowo wręcz przerażała. Trzy lata temu sądziłem, że będziemy się spotykać raz na miesiąc (trzeba przecież mieć czas na pisanie tych omawianych opowiadań). Wtedy stanęło na spotkaniach co dwa tygodnie. A od prawie dwóch lat spotykamy się co tydzień. To, w moim przekonaniu, pokazuje potencjał i energię grupy. Jestem zdumiony, jak wiele opowiadań powstało w ciągu ostatnich dwóch lat. Co ważne, to zwykle co najmniej interesujące teksty.

AW: Zaczynając od tych najbardziej szalonych i ambitnych, jakie jeszcze macie plany?

PM: Przede wszystkim mamy plan rozbudowy grupy, bo świeża krew zawsze jest potrzebna. Wprawdzie nabór członków jest poniekąd permanentny, ale od czasu do czasu warto o sobie przypomnieć. Oczywiście obecność grupy na konwentach, publikowanie antologii, a wkrótce zina także powodują, że zgłaszają się do nas ludzie. Co ciekawe, w ostatnim miesiącu chęć uczestnictwa w spotkaniach wyraziły cztery osoby spoza Krakowa. To sprawiło, że postanowiliśmy raz na miesiąc spotykać się online, aby nie zamykać się na ludzi, którzy z różnych powodów nie mogą dotrzeć na tradycyjne spotkania. Marzy nam się też, by antologia Neolegendy krakowskie była tylko początkiem wielkiej literackiej podróży po Polsce, do której zapraszalibyśmy osoby z różnych miast. Podczas jednego z ćwiczeń zaczęliśmy pisać wspólnie konspekt większej fabuły, która spodobała nam się tak bardzo, że chcielibyśmy zrobić z niej kolejny projekt. Kłopot w tym, że ciągle nie znaleźliśmy sposobu na poszerzenie doby.

AW: Pawle, a skupiając się na moment na tobie, twoja ostatnia książka Familia odbiega od tego, do czego przyzwyczaiłeś swoich czytelników. Widzę też podobieństwo do słuchowiska stworzonego wspólnie z Michałem Cetnarowskim Kłębowisko żmij.

PM: Kłębowisko Żmij to nie tyle słuchowisko, co audiobook. Nie pisaliśmy scenariusza, ale powieść, skomponowaną tak, by jej rozdziały dało się czytać jak odcinki serialu. Kłębowisko…, choć opierające się na wydarzeniach i postaciach historycznych, zawiera jednak bardzo istotne elementy fantastyczne. Familia to już powieść bez fantastyki, choć budowana na podobnej metodzie – na fundamencie rzeczywistych wydarzeń opowiadam historię pary zmyślonych bohaterów, mężczyzny i kobiety. On porusza się w półświatku, ona na dworach wielkich magnatów, choć oboje wykonują podobną pracę dla tytułowej Familii (czyli stronnictwa Czartoryskich i Poniatowskich). Działając zakulisowo, budują potęgę nowej siły politycznej. I tu można dostrzec pewne podobieństwa do Kłębowiska Żmij, tam bowiem główny bohater wplątuje się w walkę Władysława Jagiełły o władzę na Litwie i także staje się poniekąd człowiekiem do zadań specjalnych przyszłego króla Polski. Z tym, że on musi stawiać czoła przeciwnikom parającym się magią.

AW: Czy okres XVIII-wiecznej Polski jest dla ciebie szczególnie interesujący?

PM: Kiedyś mi się takim nie wydawał. Można nawet powiedzieć, że go unikałem, nie poświęcałem mu wielkiej uwagi. Czasy saskie to nie jest chyba ulubiony moment polskich miłośników historii, w tym pisarzy (co nie znaczy, że nikt o nim nie pisał, najbardziej znana jest „Trylogia Saska” Kraszewskiego). I ja nie należałem pod tym względem do wyjątków. Znacznie przyjemniej jest czytać o naszych triumfach niż upadku, a gdy panowali na tronie Rzeczypospolitej Sasi, trudno pocieszać się choćby próbami reform (jakie miały miejsce później, za czasów Stanisława Augusta). Nawet późniejsi, wysławiani w podręcznikach reformatorzy, czyli właśnie Familia, w czasach saskich zajmowali się budowaniem majątku, zrywaniem sejmów, awanturami sądowymi itd. To był szalenie mroczny okres w naszej historii. Mit niezwyciężonego oręża polskiego prysł, bił nas właściwie, kto chciał. Kraj został zrujnowany, znaczna część miast znajdowała się w kryzysie, a nominalny władca traktował nierzadko terytorium Rzeczypospolitej jako argument podczas targowania się z sąsiednimi monarchami. August II Mocny pod koniec panowania miał pomysły, które niektórzy historycy nazywają wręcz rozbiorowymi. Władał przy użyciu klientelizmu, czyli kupczenia stanowiskami, przy pomocy którego zjednywał sobie walczące między sobą na śmierć i życie stronnictwa. Te zaś, z czasem coraz bardziej do niego zniechęcone, szukały mecenasów na obcych dworach i stawały się de facto klientami i reprezentantami Prus, Francji, Rosji czy Szwecji. Bardzo kiepsko to wyglądało i tak naprawdę trudno darzyć sympatią tamtą epokę. Choć równocześnie była to też epoka zmian, ponieważ do głosu dochodziły elity wychowane na wzór zachodni – coraz lepiej wyedukowane, dostrzegające potrzebę reform. I to reform na wielu różnych polach. Na przykład toczono wówczas intelektualne polemiki dotyczące reformy języka polskiego i przedstawiciele Familii używali nowocześniejszej polszczyzny, wolnej od stylu, jaki znamy np. z pamiętników Paska.

Równocześnie takie warunki sprawiają, że rozdzierany jawnymi i tajnymi wojnami kraj staje się doskonałą sceną dla opowieści. To właśnie niebezpieczne czasy obfitują w rozmaite smakowite awantury i postacie. Na początek zaciekawiło mnie, jak doszło do tego, że Familia zdołała szybko zbudować potęgę. Nie startowała z wysokich pozycji i musiała m.in. walczyć o pomnożenie majątku, by stanąć do walki z szalenie bogatymi rodami Lubomirskich, Potockich, Radziwiłłów czy Sapiehów. Czartoryscy mogli się chwalić starożytnością rodu, z pewnością nie przymierali też głodem, ale w porównaniu z naprawdę potężnymi rodami należeli do niższej ligi. I w przeciągu jednego pokolenia zmienili się w największą polityczną siłę. Nie można było do tego dojść zwyczajnymi ścieżkami. I kiedy wczytać się w dokładniejsze opracowania historyczne, w pamiętniki, listy z tamtych czasów, można odkryć niezwykłą opowieść o ludziach używających metod, które dziś nazwalibyśmy zapewne mafijnymi. A to wszystko w czasach, w których przemoc należała do zwyczajnych metod uprawiania polityki. Ludzie pracujący dla Familii musieli być więc cwańsi, bezwzględniejsi i bardziej kreatywni od „żołnierzy” pozostałych stronnictw. A im więcej się o ich działaniach dowiadywałem, pod tym większym wrażeniem byłem. Czego tam nie ma! Ustawiane gry hazardowe, podczas których w przeciągu jednej nocy z rąk do rąk przechodziły całe miasta, walka na fakenewsy (które wcale nie są wynalazkiem naszych czasów), zabójstwa i porwania (przeciwnicy Familii porwali nawet młodego Stanisława Poniatowskiego – przyszłego króla) oraz wszechobecna korupcja. Przy okazji dowiedziałem się jak wielkie znaczenie odgrywały wówczas kobiety, które historia i literatura ukazywały najczęściej jako narzędzia w rękach mężczyzn, a które w rzeczywistości nierzadko kierowały koteriami na dworze. Pisanie o tych bohaterkach inaczej niż dotąd przyjęto, też sprawiało mi przyjemność, ponieważ lubię odnajdywać w historii coś nowego.

AW: Nie mogę nie doszukiwać się w klimacie Familii śladowych ilości Gry o tron. Jesteś fanem?

PM: Z pewnością byłem. Jednak Martin wystawił na chyba zbyt długą próbę moją czytelniczą cierpliwość. Ile można czekać na kolejny tom i nie zapomnieć po drodze przynajmniej połowy z występujących postaci? Jeśli wreszcie ukażą się kontynuacje, będę musiał chyba przypomnieć sobie całą sagę, żeby się w nich nie pogubić. A znajdź, człowieku, na to czas.

Oczywiście lubiłem czytać o spiskach, zdradach i wielkiej polityce prowadzonej na niekoniecznie wielkie sposoby. Martin zresztą oparł podstawę zawiązania konfliktu na wojnie Dwóch Róż. Ned Stark to niemal żywcem przeniesiony z historii (bo nie od Szekspira piszącego na zamówienie politycznej konkurencji) Ryszard III. Tak więc Martin też wyszedł od historii, tylko ubrał ją w kostium fantastycznej krainy. Kiedy pisaliśmy z Michałem Cetnarowskim Kłębowisko Żmij, użyliśmy podobnej metody, ale zaprosiliśmy magię do naszego świata. Familię zdecydowałem się obedrzeć z fantastyki, ponieważ taka metoda wydała mi się dla tej powieści trafniejsza i ciekawsza. Gdybym napisał Familię fantastycznie, zginęłoby to, co najbardziej mi się w niej podoba. Te wszystkie przedziwne awantury, które naprawdę miały miejsce, a bywały bardziej szalone od tego, co pisarze mogliby wymyślić.

Każda powieść traktująca o walce o władzę będzie się do cyklu Martina mniej lub bardziej zbliżać. Pod warunkiem, że jej autor będzie chciał trzymać się realiów takiej walki. Bo ona nie może być czysta. A w im cięższych czasach się toczy, tym brutalniejsze są środki, po które sięgają wielcy gracze. Tytuł „jagiellońskiej” powieści: Kłębowisko Żmij wziął się przecież stąd, że takim mianem określił Władysław Jagiełło swoją rodzinę w liście do Wielkiego Mistrza Krzyżaków. Kiedy przychodzi do zmagań dynastycznych, największymi wrogami stają się najbliżsi krewni. Z Czartoryskimi było inaczej, ponieważ oni swoje stronnictwo oparli na rodzinie, a jej członkowie wspierali się nawzajem, świadomi, że rozłam będzie oznaczał zagładę partii. Zbyt wielu mieli wrogów. Ale nawet w Familii doszło do podziałów po śmierci króla Augusta III. August Czartoryski miał ochotę na koronę, która ostatecznie przypadła jego siostrzeńcowi. Tyle że Familia mimo wszystko starała się zachować jedność i nie polała się krew.

AW: Na zakończenie powiedz nam, jak odbierasz nagrody i sukcesy swoich „podopiecznych”, ich wszechstronny rozwój. Jest satysfakcja?

PM: Przede wszystkim strach przed rosnącą konkurencją! A poważnie – tak, cieszę się z sukcesów grupowiczów, a jeszcze bardziej cieszę się, czytając ich naprawdę niezłe i dobre, a czasem nawet lepsze opowiadania. Jestem zaskoczony tym, jak bywają udane i jak potrafią być rozmaite. Z drugiej strony żal mi, że bywają i utalentowani potencjalni pisarze, których porywa życie, albo inne pasje i pióro zawieszają na kołku. Chcemy ruszyć z wydawaniem zina także i dlatego, że mało jest miejsc, które pomagają zaistnieć debiutantom i młodym (stażem) twórcom. Oczywiście, nie mogę mieć pewności, że zdołamy stworzyć na tyle mocny tytuł. Ale mam nadzieję, że nam się uda.

-

Paweł Majka

Urodzony i żyjący w Krakowie; autor pewnej ilości opublikowanych powieści, w tym jednej z Michałem Cetnarowskim, a dwóch z Radkiem Rusakiem. Chętnie uczestniczy w konwentach, chętnie gra w pierwsze dwa Fallouty, a Czarną Kompanię czyta częściej niż, na przykład, Pana Tadeusza. Co nie znaczy, że nie lubi Pana Tadeusza. Zazwyczaj pisuje fantastykę, ale zdarzają mu się skoki w bok, jak historyczna Familia.

Agnieszka Włoka

Z Pomiędzy stronami – prowadzi spotkania autorskie, panele dyskusyjne, przeprowadza wywiady. Jest autorką podcastu Rozmowy okołoliterackie w serwisie Audioteka i redaktorką pisma „Nowa Fantastyka”. Interesuje ją literatura w każdej postaci, chętnie rozmawia z pisarzami, ale także tłumaczami, redaktorami, ilustratorami. Sama też pisze, opowiadania jej autorstwa można znaleźć w antologiach o Tarnowskich Górach. Lubi koty. Koty są miłe.

Mirosław Gołuński

Fantastyka wobec Zmiany.Bardzo subiektywny rekonesans

Czasem jest tak, że na naprawdę mądre i istotne z różnych punktów widzenia pytanie, mierzenie się z odpowiedzią przypomina lekcję wróżbiarstwa w Hogwarcie – znamy technikę, wiemy, że można, ale sensowna odpowiedź/wróżba trafia się jak ślepej kurze ziarno. Dobrze, jeśli to ziarno, które może zmienić świat (albo źle, jak kto woli).

Gdy redaktor Paweł Majka postawił zadanie: „Fantastyka wobec Zmiany”, pomyślałem – co za problem? Ale następne miesiące zajęło mi nie tyle zebranie lektur – tych ci u nas zawsze dostatek, choć każdą przyjmuję – bo może to będzie właśnie ta, która pozwoliłaby jakoś połączyć punkciki, by przywołać jedną z wredniejszych postaci Problemu trzech ciał Cixin Liu, byłego wojskowego, a następnie oficera policji, kapitana Shi.

Zacząć wypada od przeanalizowania tematu. Najciekawsze oczywiście jest ostatnie jego słowo – czym jest „Zmiana”? W czym się wyraża? Gdzie ją obserwujemy? I od kiedy można zacząć ją liczyć?

Zacznijmy znów od końca, a odpowiedzi na wcześniejsze pytania same się wyłonią: Zmiana to od dziesięcioleci stan permanentny, w gruncie rzeczy ruch idei, kapitałów czy polityk jest konstytutywnie w nie wpisany. Co prawda na początku lat 90. XX wieku amerykański filozof Francis Fukuyama ogłosił „koniec historii”, ale jego idealizm oparty na myśli pewnego niemieckiego filozofa, Hegla, sprzed niemal 200 lat, dość twardo zderzył się z atakami terrorystycznymi na WTC 11 września 2001 i ich konsekwencjami, które nie tylko wciąż odczuwamy, ale będziemy jeszcze długo odczuwać[1]. Wiem, że niektórzy tego słowa nie lubią, ale napisana również na początku lat 90. XX wieku przez Frederica Jamesona książka Postmodernizm, czyli logika późnego kapitalizmu według wielu domyka tę epokę. A autor jest dla myślenia bardzo ważny, ponieważ jego Archeologia przeszłości to jedna z lepszych książek o filozoficznym i socjologicznym rozumieniu fantastyki, jakie zdarzyło mi się czytać. Mamy więc pewien ruch nie tylko językowy, ale przede wszystkim świadomość zmiany, która od lat 60. XX wieku zachodzi w myśleniu Zachodu, a od 1989 roku wkroczyła również na nasze wtedy bardzo jeszcze przaśne podwórko. Trzydzieści lat później mierzymy się z cywilizacją zcyfryzowaną, ale równocześnie podcinającą gałąź, na której siedzi, czyli niszcząc życie na Ziemi, a o konsekwencjach tego cięcia z takim przejęciem pisze Paulo Bacigalupi choćby w Nakręcanej dziewczynie czy Wodnym nożu. Wygląda jednak na to, że świadomość zmian klimatycznych, a przynajmniej konieczność zmiany sposobu myślenia o gospodarce węglowej na pewno dotarła do Europy, chyba dociera do USA, pytanie, kiedy dotrze do pozostałych wielkich graczy – czyli Chin i Indii. Jeśli nie dotrze, to scenariusz z Rzeki bogów Iana McDonalda może okazać się całkiem prawdopodobny. Nie zapominajmy też o zmianach obyczajowych, które redefiniują relacje między płciami i wewnątrz nich, czyniąc np. Seksmisję dziełem historycznym i wymagającym komentarza. A od ponad roku mierzymy się z pandemią koronowirusa, która wywróciła cały nasz świat do góry nogami, zmusiła nas – a dokładniej zmusiły nas decyzje władz – do gwałtownej zmiany przyzwyczajeń, sposobów działania, form pracy, czego konsekwencji dzisiaj chyba ciągle nie jesteśmy w stanie do końca opisać. Co więcej, są naukowcy, którzy kasandrycznie przewidują, że ponieważ to nie jest pierwsza pandemia w dziejach ludzkości, będą również kolejne, z różnych względów mogą wydarzyć się znacznie wcześniej niż za 100 lat, bo tyle lat minęło od przywoływanej czasem w kiepskich artykułach „hiszpanki”.

Skoro pokrótce zmapowałem (to też przejaw nowego sposoby myślenia, powoli wypierający linearne narracje obciążone zawężającymi interpretacjami) ostatnie słowo naszego problemu, dotknijmy w podobny sposób poprzednich. „Fantastyka wobec” brzmi samo w sobie jak nie najlepszy (bo zbyt szeroki) tytuł rozprawy naukowej. Tym, co mnie urzeka, jest przyimek „wobec” wskazujący na rozdzielność członów znajdujących się po obu jego stronach, a jednocześnie zaznaczający nierozerwalny związek między nimi. To napięcie chciałbym w swoich rozważaniach wydobyć, ponieważ wydaje mi się ono nie tylko najciekawsze, ale również najbardziej płodne znaczeniowo. Co więcej, ponieważ zaznaczyłem już nieostrość i wielopłaszczyznowość Zmiany, z którą przychodzi się mierzyć całej naszemu światu, moja odpowiedź będzie trzypoziomowa, niepełna, arbitralna i starająca się pewnie częściej pytać, niż odpowiadać. Wreszcie moja odpowiedź będzie próbą pewną wynikową obserwacji tekstów literackich i ich uwikłań w zmapowane powyżej zmiany. Przywoływane teksty zaś proszę traktować tylko jako przykłady, bo pewnie każdy na moim miejscu mógłbym podać sto innych, ale ich krótkie analizy posłużą mi do wyciągnięcia pewnych wniosków i uznałem, że właśnie one pozwolą mi to zrobić w sposób najbardziej przejrzysty.

FORMA

Zaczynam od kwestii, którą zwykle oceniamy jako: „dobrze się czytało” albo „nuda”. Ale to właśnie na poziomie sposobu budowania opowieści widać nie tylko jak literatura (w tym fantastyka akurat przoduje) odpowiada na zachodzące zmiany, ale również jak je interioryzuje i czyni sposobem komunikowania się z czytelnikiem. Tutaj również stosunkowo łatwo wskazać, skąd te zmiany się wzięły, gdyż są one ściśle związane z pojawieniem się nowych form medialnych, czyli gier i seriali z jednej strony, zaś nasilonym zainteresowaniem kulturą japońską z drugiej, choć – jak zwykle bywa – w pewnym miejscach się one splatają.

Seria „Droga Szamana” Wasilija Machanienki to coraz popularniejszy na świecie, a wywodzący się z Azji koncept tak zwanej litRPG, której fabuła oparta jest na prostym pomyśle: bohater, zwykle również narrator powieści, zostaje w jakiś sposób przeniesiony do świata komputerowej gry RPG, w której toczy się właściwa akcja powieści. Jednym z wzorów takich narracji był znany serial anime SAO (Sword Art. Online) będący archetypową opowieścią na ten temat. Powieść rosyjskiego pisarza jest o tyle poręcznym przykładem, że z założenia zawiera wiele elementów gier, które wpłynęły na sposób budowania opowieści, ale także kreowanie bohaterów.

Akcja powieści opiera się na wykonywaniu kolejnych zadań, przechodzeniu od lokacji do lokacji, wchodzeniu w proste relacja z NPC-etami i bardziej złożonymi (do cyberseksu włącznie) z awatarami innych graczy. Oczywiście, wykonanie kolejnych zadań owocuje wzrostem poziomu postaci, możliwością rozwoju jego umiejętności itp.[2]. Można powiedzieć, że to rodzaj streama, tyle że nie widzimy gry, a jedynie czytamy komentarz. Ano właśnie – w tej powieści skupiają się wszystkie możliwe wpływy gier na świat tekstu literackiego. Od czasów Melazjańskiej księgi umarłych wiadomo, że sesje RPG mogą być literaturą, a światy stworzone na podstawie D&D zmieniły zasady pisania historii fantastycznych. Chodzi jednak o to, że te zmiany przenikają również do powieści tekstów, które mogą z grami nie mieć nic wspólnego, a przynajmniej będą udawały, że tak jest. W najnowszej literaturze tekstów odwołujących się do skrótowo przedstawionych cech znajdziemy bez liku. Dzieje się tak, ponieważ z jednej strony, wielu autorów to gracze, z drugiej zaś czytelnicy również tego oczekują. I to się dzieje na naszych oczach, choć bardzo często zwłaszcza młody czytelnik, w cyberświecie w dużej mierze wychowany, nawet nie dostrzega. Nigdy nie zapomnę zdziwionej miny nastolatka, gdy dotarło do niego, że Sezon burz Andrzeja Sapkowskiego nie jest solucją do gry, jak przyzwyczaiły go do tego powieści ze świata „War of Warcraft” czy „Assassin’s Creed”.

Zodiaki Magdaleny Kucenty z kolei to pierwszy sezon (a może odcinek?) serialu. To formuła, która coraz częściej pojawia się w najnowszych powieściach i dostępne od kilku lat Neftlix czy HBO GO mają z tym ścisły związek. Powieść taka ma również kilka elementów nieznanych powieści wcześniejszej. Są to przede wszystkim: kilka fabuł prowadzących poszczególnych bohaterów, które mogą, lecz nie muszą w obrębie jednego tomu powieści się spleść, nad którymi trzyma pieczę wątek główny, którego zwykle rozbudowane tajemnice są kolejno odsłaniane, tak jednak, by nie domknęły się w ramach jednego tomu; seria cliffhangerów, które niczym filmowe cięcia przerywają kolejne wątki, po jakimś czasie wracające, zakładając pamięć poprzedniego epizodu z udziałem poszczególnych bohaterów; zakończenie powieści zaś jest kolejnym, mocnym cliffhangerem, który zapowiada kolejny tom/odcinek serii[3]. Interesujące, że filolog widzi w takim tekście daleki pogłos gazetowych powieści w odcinkach dominujących w XIX wieku. To nie dziwi, ponieważ seryjność/serialowość była od zawsze namiętnością ludzkiej potrzeby tworzenia i słuchania opowieści. Różnica polega na tym, że nowoczesny serial wykorzystuje techniki filmowe, które wkraczają do literatury od dłuższego czasu, lecz w najnowszych powieściach wypierają większość klasycznych technik literackich. I nikogo nie zaskakuje, że powieści te są właściwie gotowymi scenariuszami, gdyż przyzwyczajeni do konwergencyjnych uniwersów, w których książka, serial, gra stanowią uzupełniające się płaszczyzny przekazu, autorzy mniej lub bardziej świadomie liczą, że ich powieść będzie sfilmowana. To pociąga za sobą liczne konsekwencje zmieniające sposób myślenia o bohaterach i układzie narracji. Stają się one bowiem bardziej „widoczne”, a zdecydowanie mniej „domyślne” na poziomie cech charakterystycznych, które są często przerysowane, opowieści zaś bardzo dynamiczne, nie pozostawiające zbyt wiele miejsca na refleksję[4].

Choć pojawia się również w Polsce coraz więcej klasycznych mang, to ich wpływ na literaturę naszego kręgu kulturowego chciałbym wyjątkowo omówić nie na przykładzie powieści fantastycznej, ale również young adult. Myślę o trylogii (jak dotąd) Natalii Osińskiej: Fanfik, Slash i Fluff. Ta osadzona w Poznaniu saga jest historią relacji młodej osoby, która odkrywa, że jest osobą trans K/M, oraz cishomoseksualnego chłopaka. Pierwszy z bohaterów jest rodowitym poznaniakiem, a więc pochodzi z dużego miasta, drugi przybywa z prowincji, którą musiał opuścić z powodu ujawnienia (a właściwie zasugerowania) jego orientacji. Powieść ta nawiązuje do serialowych school dram, ale tym, co umożliwia prawidłowe odczytanie ukształtownia fabuły utworu jest znajomość bardzo popularnego wśród japońskich nastolatek gatunku anime, yaoi, a więc opowieści o homoseksualnej miłości między młodymi, najczęściej bardzo atrakcyjnymi fizycznie chłopcami. Związki z tym gatunkiem najlepiej widoczne są w prowadzeniu wątku miłosnego, który jest pełen napięć emocjonalnych i huśtawek nastrojów, a jednocześnie siła więzi między młodzieńcami widoczna jest w opisie ich zachowań i gestów, będących odwzorowaniem mangowych rysunków; relacje te mimo wyraźnie miłosnego charakteru nie przekraczają granic relacji fizycznych; fabuła powieści oparta jest na czytelnych stereotypach społecznych, które w przypadku trylogii N. Osińskiej sprowadzają się do z jednej strony, złych, nierozumiejących koleżanek, z drugiej zaś do przeciwstawienia miasta i prowincji, co jest szczególnie widoczne w trzecim tomie. Wydaje się, że taka formuła powieściowa będzie się rozwijać, ponieważ bazują na niej również bardzo popularne narracje fanfików, do których zresztą nawiązują tytuły przywołanej tutaj serii[5].

FABUŁA

Co się zmienia w sposobie kształtowania fabuły?

Zmierzch samotnego bohatera. Mimo że nieco wyżej sporo pisałem o litRPG, to właściwie ten sam przykład może nam służyć jako odpowiedź na grową i serialową rzeczywistość. To już nie są czasy Conana, który mieczem wyrąbuje sobie drogę przez szeregi wrogów, czy innego bohatera Alei Potępionych Rogera Zelaznego. Machan z wspomnianej powyżej Drogi Szamana nic by nie wskórał bez dziesiątków innych postaci, które wraz z nim realizują kolejne growe misje. Coraz częściej bez współpracy nie ma efektu. I nawet jeżeli, jak w powieściach Bartka Biedrzyckiego z uniwersum S.T.A.L.K.E.R.-a,mamy wyraźnie wskazanego głównego bohatera, wokół którego koncentruje się akcja, to na misje wyrusza z drużyną wiernych kamratów, a w domu, znaczy w metrze, czeka na niego ukochana. Ta wyraźnie zachodząca zmiana nie jest tylko efektem RPG-owych drużyn, ale można ją dostrzec w całej kulturze[6]. To jedna z tych zmian, które cywilizacyjnie rozpoznać można w filozofii działań korporacyjnych (czy naukowych laboratoriach), a które przenikają do popkultury, która przecież zawsze była i jest (czy będzie?) odwzorowaniem otaczającej ją rzeczywistości.

Nie jest oczywiście tak, że samotny bohater zupełnie zniknął z horyzontu (w końcu ciągle powstają nowe części Rambo czy Indiany Jonesa), ale coraz częściej widzimy grupę różnych bohaterów obdarzonych różnymi umiejętnościami, działającą w imię wspólnej idei czy celu. W końcu nawet w świecie superbohaterów nie mamy już pojedynczych Supermenów. Romantyzm samotników podbijających Dzikie Pola czy Dziki Zachód wyczerpuje się jako archetyp, choć nie oznacza to, że wciąż jeszcze nie będzie on eksploatowany, bo kultura najnowsza karmi się powtórzeniami, kliszami, nostalgiami[7].

Na poziomie fabuł wydaje się coraz popularniejsze postapo rozpatrywane na niezliczoną liczbę sposobów, wielokrotnie już opracowywane naukowo, a jednak wobec globalnych zagrożeń, o których piszę w następnej części, jest również jedną z oczywistych odpowiedzi na zachodzące zmiany. I nie można mieć wątpliwości, że pandemia jeszcze je wzmocni. Postapo to wdzięczna forma fabularna, ponieważ można w niej przekazywać zarówno poglądy konserwatywne (czy wręcz maczystowskie, jak w wielu tomach Fabrycznej zony), jak i progresywne, poszukujące innych odpowiedzi na społeczne problemy (jak we wspomnianej powieści Magdaleny Kucenty). Inna sprawa, że jak to zwykle bywa, forma staje się rodzajem worka, do którego wrzucić można prawie wszystko. Ale taki urok popkultury i obrażanie się na to nie ma najmniejszego sensu.

Eksplorowanie fabuł superbohaterskich świadczy o tym, że zmieniające się, trudne czasy, w których żyjemy, takich narracji potrzebują. Ale, jak zauważyłem wyżej, w powieściach tych działają całe grupy takich postaci, zaspokajając coś więcej niż tylko potrzebę reprezentacji. To właśnie – moim zdaniem – kolejna odpowiedź na zmianę. Widać to wyśmienicie zarówno w Stuleciu przemocy Tidhara, jak i w Triskel. Gwardia Krystyny Chodorowskiej.

Wspominana tutaj reprezentacja sama w sobie jest również znakiem czasów i nurtu, który być może w najgłębszym sensie dokonuje przewartościowania wszystkich wartości. Można się oczywiście sprzeczać, kiedy to się zaczęło (Hugo dla Lewej ręki ciemności Ursuli Le Guin w 1970 byłby pewnie pierwszym symptomem takiej zmiany). Ale oprócz kwestii feministycznych w ciągu kolejnych 50 lat włączyły się procesy emancypacyjne innych niż biali mieszkańców naszego świata i nieheteronormatywnych mniejszości. Trudno, by fantastyka na takie procesy była zamknięta. Oczywiście w jednych krajach te procesy zachodzą od dłuższego czasu, w innych ciągle są napotykającą żywiołowy opór nowością, lecz samo to, że w tekstach fantastycznych pojawią się wszystkie wspomniane inności, a bywa, że wręcz stają się osią fabuły, poświadcza ich znaczenie, czasem paradoksalnie i być może nawet w tym wypadku wbrew intencjom ich autorów[8].

Tym, co na pewno wyróżnia obecną popkulturę, w tym fantastykę, jest błyskawiczne reagowanie na mody. Oto długo zapowiadana i odwlekana premiera gry Cyberpunk 2077 zaowocowała w Polsce co najmniej wydaniem dwóch zbiorów cyberpunkowych opowiadań oraz powieści Cyberpunk. Odrodzenie Andrzeja Ziemiańskiego. Większość autorek i autorów piszących w zbiorach nie jest na ogół kojarzona z tym kierunkiem w fantastyce. Na pytanie, czy sam cyberpunk jest formułą literacką, która odpowiada naszym czasom, trudno dziś odpowiedzieć. Ale takich powrotów różnych form fabularnych związanych z wywołanymi przez inne media modami w dobie pełnej konwergencji różnych mediów możemy się spodziewać z całą pewnością.

ZNACZENIE

W przeciwieństwie do poprzednich wymiarów dzieła literackiego, w których można wyróżnić widoczne zmiany w konstrukcji narracji i fabuł, w najważniejszym z mojej perspektywy nie jest to takie oczywiste. Nie chodzi bowiem o to, jak historia jest opowiadana, ale o czym opowiada nie na poziomie fabuły, ale właśnie znaczenia czy idei, którą pisarz w nią wpisuje. W przypadku fantastyki jest to tym trudniejsze, że pewne wątki rozpoznajemy dopiero po czasie, gdy np. to, o czym mówiły, się spełniło[9]. Co więcej, często fantastyka jest nie tylko futurologią, ale staje się czy to swego rodzaju maską, która skrywa komentarze do rzeczywistości (np. polska fantastyka socjologiczna lat 70. i 80 XX wieku), czy też poręcznym narzędziem do badania teorii (społecznych, filozoficznych, naukowych), jakie pojawiają się obecnie na rynku idei i nauki. Na tych polach również od jakiegoś czasu zachodzi zmiana, czy też raczej seria zmian, o czy pisałem na początku swoich rozważań. Dlatego nie ośmielę się wyciągać jakichkolwiek daleko idących wniosków, ponieważ nie sądzę, by w ogóle było to możliwe, a podsunięte poniżej przykłady są wyłącznie efektem moich arbitralnych decyzji czytelniczych i nie roszczą sobie pretensji do uogólnień.

Od razu dodam, że interesuje mnie w tym wymiarze wyłącznie myślowo najlepsza i progresywna fantastyka, co nie oznacza, że nie istnieje (zwłaszcza na polskim rynku) jej odmiana retrotopijna czy nostalgicznie ukierunkowana na podtrzymywanie przemijającego status quo. Jest to zresztą naturalna reakcja na zmiany, które wywołują często bardzo szeroki opór, zwłaszcza w grupach, których te zmiany bezpośrednio dotyczą, zarówno rzeczywiście, jak i w symbolicznym imaginarium społecznym[10]. Zaznaczam więc ich obecność jako jedną z możliwych odpowiedzi na zmianę, lecz w tym szkicu sięgnę po trzy przykłady (nieco, ale tylko nieco, przypadkowo trzech trylogii) opowieści, które zrobiły spore zamieszanie w światowej fantastyce, a ich echa rozeszły się (z różnych powodów) znacznie dalej.

Trylogia „Luna” Iana McDonalda (Luna, Luna: Nów, Luna: Wschód[11]) to napisana z wielkim rozmachem libertariańska dystopia. Oto ludzkość zamieszkała Księżyc i uczyniła go „gospodarczą kolonią” Ziemi. Na mocy traktatów nasz satelita nie stał się własnością żadnego państwa, lecz stał się dominium pięciu rodów, które jako pięć korporacji przejęły kluczowe obszary zarządzania planetą (światło – Chińczycy/Sunowie, żywność – Hindusi/Asamoha, wydobycie metali – Australijczycy/McKenzie, energia – Brazylijczycy/Corta, komunikacja z Ziemią – Rosjanie/Woroncowie). Oprócz nich szóstą, niezależną (lub domniemanie niezależną) siłą pozostaje uniwersytet, czyli nauka, w ramach której pracują przedstawiciele wszystkich wspomnianych nacji/rodów oraz inni intelektualiści opracowujący nowe technologie dla Księżyca. Sama fabuła jest historią konfliktów między poszczególnymi rodami i podejmowanymi przez nie próbami zmiany równowagi sił na planecie. Nie to jest jednak dla mnie interesujące. Oto na Księżycu nie ma żadnych ograniczeń, jeśli chodzi o interakcje międzyludzkie, tzn. mamy pełną wolność seksualną (od nietrwałych kontraktów małżeńskich zarówno jedno-, jak i dwupłciowych, poprzez pełen promiskuityzm, po osoby aseksualne), pełną wolność gospodarczą – każda praca to kontrakt, za który się płaci, z oczywistym uwzględnieniem konkurencji, aż po polityczną (wysoka ranga polityków i prawników, którzy skrupulatnie organizują życie księżycowej społeczności). Ograniczenia podstawowe są trzy: pierwsze, po trzech latach pobytu trzeba albo wracać na Ziemię, albo zostać na stałe, ponieważ taki jest wpływ nieważkości (rodzący się już na planecie niemal nie mają szans na pobyt na Ziemi, o czym przekonuje się jeden z głównych bohaterów powieści); drugie, racjonowane są nie tylko woda, ale również tlen, który w dużej mierze trzeba na satelitę dostarczać, więc znakomita większość mieszkańców niemal cały czas pozostaje na skraju przeżycia, ponieważ za tlen trzeba płacić; trzecie, nie wolno używać broni palnej, ponieważ przebicie oddzielających od otwartego kosmosu powłok byłoby zabójcze dla wszystkich. Oczywiście,każdy z rodów przywiózł na planetę swoje wierzenia, stereotypy, sposoby działania i w mniej lub bardziej jawny sposób pozostaje ze swoimi ziemskimi ojczyznami.

To nieco dłuższe wprowadzenie było potrzebne, by pokazać, że Księżyc u McDonalda to nasz świat w pigułce. Dlatego nazwałem go libertariańską (albo neoliberalną) utopią. Mamy w nim bowiem widoczne wszystkie cechy obecnych społeczeństw Zachodu (ze szczególnym wyróżnieniem USA – znaczenie sądów, nawet jeśli nie mają oni na planecie swojego rodu). Autor ponad fabułą pokazuje nam, że nie ma idealnego świata, zwłaszcza jeśli o wszystkim decyduje pieniądz. Oczyszczony z ziemskich, państwowych uwikłań świat księżycowych korporacji jest okrutny, bezwzględny, a o miejscu jednostki w nim nie decydują ani umiejętności, ani wiedza, ale przede wszystkim powiązania rodzinne, czyli to, co jednostka dostaje jako kapitał kulturowo-ekonomiczny z domu. Sporo miejsca w powieści poświęcone jest pokazywaniu życia młodych członków głównych rodów, którzy z jednej strony, kompletnie nie rozumieją, że ich koledzy muszą dosłownie płytko oddychać, bo rodziców nie stać na więcej tlenu, a z drugiej, od dziecka ze względu na śluby międzykorporacyjne uwikłani są w ekonomiczno-polityczne walki między rodami. Sceny z życia księżycowego proletariatu, który np. musi kraść wodę, gdyż i ona jest na planecie racjonowana (na Ziemi już zresztą też w powieści, co jest interesująco wplecionym wątkiem) pokazują, do czego prowadzi absolutna wolność ekonomiczna. Ostrze krytyki powieści McDonalda nie pierwszy raz (bo podobne treści pojawiają się również w Rzece bogów czy Domu derwiszów) wymierzone jest w przede wszystkim amerykański system neoliberalny, który próbują narzucić światu. Nie jest tak, że pisarz doprowadza system do absurdu – to byłoby karykaturalne, ale nieprzekonujące. On pokazuje, jak taki system działa w praktyce, co będzie, jeśli zamiast maksymalnego totalitaryzmu Roku 1984 wprowadzimy maksymalną wolność, i że jest ona tak samo niebezpieczna jak rzeczywistość z Nowego wspaniałego świata. Fantastyka bowiem w najlepszym wydaniu wchodzi w bezpośredni dialog z literaturą, która przecież została uznana za tę najwyższych lotów.

Kora N. Jemisin za trylogię „Pękniętej ziemi” (Piąty sezon, Wrota obelisków, Kamienne niebo) zdobyła trzy kolejne Hugo, a za serię nie otrzymała zapewne tylko dlatego, że wycofała ją z konkursu. Jej zwycięstwa z naszej perspektywy mogły zaskakiwać, a na pewno wzbudzały niesmak u pewnej części czytelników fantastyki. Nie dociekając przyczyn takiej postawy, spróbuję po raz kolejny wspiąć się ponad fabułę i spojrzeć na znaczenia, które wnosi ze sobą trylogia afroamerykańskiej pisarki. To, co najbardziej w trylogii interesujące, można by zamknąć w hasłach: katastrofa, reprezentacja, odbudowa świata, współpraca. Kolejność haseł nie jest przypadkowa. To właśnie katastrofa, która tak naprawdę zdarzyła się w przedakcji (dowiadujemy się o tym w ostatnim tomie), wywołuje ciąg wydarzeń, które obserwujemy wraz z kolejnymi bohaterami powieści. Ale za katastrofę odpowiedzialni są – wbrew pozorom – nie przyroda czy kosmos, ale mieszkańcy stworzonego przez autorkę świata. Ciągle bardziej związane z centrum, aniżeli z naszym półperyferium problemy z reprezentacją odnajdują się w powieściach Jemisin na wielu poziomach. I nie chodzi tylko o to, że jest ona kobietą i Afroamerykanką, ale dotyka ona – jak sądzę – kluczowych kwestii w relacjach, które najprościej można by nazwać ekologicznymi, w sensie konieczności współpracy wszystkich zaangażowanych w życie na planecie istot. Fantastyka pozwala pokazać te kwestie inaczej niż rozstrzyga je nasza rzeczywistość, uwypuklając granice między ludźmi, górotworami i kamieniami, a jednocześnie wskazując, że skoro są one do przekroczenia, dlaczego nie potrafią się porozumieć biali, czarni, żółci? A tylko pełna współpraca wszystkich istot, docenienie również tych najmniej zauważalnych (np. opis okrucieństw wobec górotworów traktowanych jak niewolnicy, którzy przecież ratowali, dopóki mieli siłę, ich świat, przywodzi na myśl nie odległe czasy plantacji na Południu, ale jak najbardziej współczesne zmęczone oczy i dłonie szwaczek w Bangladeszu, których praca dla wielu noszących stworzone przez nich rzeczy pozostaje kompletnie niezauważalna) jest absolutnym minimum, bez którego nie mamy szans, by się uratować, by odbudować po katastrofie świat. Złączenie księżyca to w świecie powieści proces tak bardzo naukowy, że właściwie magiczny, ale by go dokonać ,potrzebne jest zaangażowanie jednostek praktycznie ze wszystkich światów. Mimo że mamy główną bohaterkę powieści, to sama nie jest ona zdolna wykonać misji, potrzebuje wsparcia sojuszników. Potrzebna jest swego rodzaju sztafeta, w której każdy ma do wykonania swoją część zadania. Bo – jak napisałem wyżej, czas samotnych herosów zmieniających świat właściwie przeminął.

Autorem trzeciej trylogii, której chciałbym poświęcić kilka słów, „Wspomnienie o przeszłości Ziemi” (Problem trzech ciał, Ciemny las, Koniec śmierci), jest Cixin Liu. Niewielu jest we współczesnej fantastyce autorów, którzy potrafiliby z fizyki uczynić poezję, z podstawowych zagadnień astronomicznych stworzyć naprawdę wielką powieść. Ale nie jest to jedyny powód, dla którego tę trylogię należy czytać. Jednym z istotnych zarówno dla fabuły, jak i znaczenia powieści jest decyzja, którą podejmuje jedna z najważniejszych postaci powieści, Ye Wenjie: „podjęła nieodwracalną decyzję: musi sprowadzić na Ziemię wyższą cywilizację z innego miejsca we Wszechświecie”. Po dekadach walk z obcymi (pod których jakże często, zwłaszcza w czasach funkcjonowania „żelaznej kurtyny”, podstawiać można przeciwników ideologicznych) chiński pisarz każe swojej bohaterce oddać Ziemian w ręce obcych. Nie czas tu i miejsce, by zastanawiać się, jak doszło do takiego przesunięcia. Przyjąć jednak należy, że ma z tym związek interesująca nas tutaj zmiana, do której doszło po 1989 roku. Powieść, oczywiście, wielostronnie i wielopłaszczyznowo opowiada o tym, co doprowadziło chińską uczoną i córkę zamordowanego w czasie „rewolucji kulturalnej” uczonego do takiej decyzji, mnie jednak interesuje sama zmiana podejścia do Obcych. W przytoczony fragment wpisana jest szczególnie istotna kwestia: to ma być wyższa cywilizacja. Czyżby więc ludzkość dotarła do kresu swych poznawczych, a przede wszystkim etycznych możliwości? Paradoksalnie powracają w tej powieści echa idei omawianych powyżej – Cixin Liu wyciąga jednak ostateczne wnioski z ostrzeżeń, jakie wypływają z lektury powieści K.N. Jemisin i
I. McDonalda – skoro sami nie potrafimy się uratować, tworzymy ideologie, które nas niszczą (na tym poziomie abstrakcji libertarianizm może być równie niebezpieczny jak komunizm); nie potrafimy zadbać o przyrodę – opis beznadziejnej walki miliardera Evansa w obronie zagrożonego gatunku ptaków to jeden z bardziej wstrząsających fragmentów powieści; a najlepiej wychodzi ludzkości ślepy marsz ku samozagładzie, to może inna cywilizacja jest jakimś wyjściem[12]?

Omówione tu trylogie to oczywiście jedynie arbitralny wybór autora[13]. Równie dobrze powiązania problemów ekologicznych i spotkania z Obcym można by omawiać na przykładzie Echopraksji Wattsa, a brak wiary w ludzkość i tego konsekwencje w tegoż autora Poklatkowej rewolucji. Wspomniany w początkowych partiach książki Paolo Bacigalupi nie tylko podejmuje kwestie ekologiczne, ale również Wellsowski model opowieści o dewolucji człowieka (opowiadanie Pompa numer sześć). Nie chcąc zamienić i tak rozległego oraz próbującego syntetyzować zbyt wiele kwestii w nieznośną wyliczankę, pozostaję więc przy tym skromnym mapowaniu relacji.

KONKLUZJE

Zarysowane powyżej trójpłaszczyznowe spotkanie fantastyki ze zmianą miało od początku cel wyłącznie poglądowy, nie roszcząc sobie pretensji do całościowości (bo musiałaby to być potężna książka). Zadaniem było zaproszenie do dyskusji, ale też zaproponowanie nieco innego sposobu czytania. Przyszło nam żyć w świecie zmian, z którymi jako ludzkość mamy oczywiste problemy – ewolucja naszych mózgów przebiega znacznie wolniej niż cywilizacyjne zmiany i związana z tym np. liczba informacji, którymi jesteśmy każdego dnia bombardowani.

Na początku zarysowałem tło polityczne ostatnich trzech dziesięcioleci, które również stawia przed nami zupełnie nowe problemy. Koniec „zimnej wojny” i upadek „żelaznej kurtyny” nie oznaczał – jak wszystkim się zdawało – „końca historii” i nastania „ery liberalnej szczęśliwości”, ale pojawienie się zupełnie nowych konfliktów i tworzenie nowych linii napięć ideologicznych, z którymi trzeba sobie radzić zarówno w skali globalnej, jak i lokalnej. Globalność bowiem oznacza również m.in. globalne pandemie, które przetaczają się przez świat cyklicznie, bo choć koronawirus jest tym, który odczuwamy w tej chwili i na pewno najmocniej od dawna, to przecież w ostatnich 30 latach było ich kilka. Globalność naszego świata to także problemy ekologiczne, wymieranie gatunków, zmiany klimatyczne, które negować można tylko retorycznie, ponieważ właśnie globalność wiedzy nie pozwala nam odrzucać tego, co możemy obserwować na monitorach komputerów. A przecież zostały również stare problemy ekonomiczne – świat, o czym napomykałem w tekście – nadal dzieli się na bogate centrum (związane generalnie z Północą) i biedne peryferia oraz zawiedzone między nimi półperyferia ze wszystkim wynikającymi z tego problemami i konsekwencjami.

Łatwo zauważyć, że w trzeciej części tekstu właściwie nie ma fantasy (status powieści Jemisin jest niejasny) ani horroru. Stoi za tym konieczność selekcjonowania. Nie jest tak, że fantasy nie porusza kwestii istotnych ze względu na swoje znaczenie. Robi to jednak inaczej niż SF i by o tym napisać, potrzeba by znacznie więcej miejsca i nadużywania cierpliwości zarówno czytelników, jak i redaktora. Zwłaszcza że poruszają one zupełnie inne kwestie: horror sięga po miejsce człowieka w świecie, wydobywa jego rozliczne lęki skrzętnie spychane do naszej podświadomości (na pewno wiele zawdzięczając wciąż atrakcyjnej lekcji freudowskiej psychoanalizy), zaś fantasy wciąż na nowo pozwala nam np. przeżywać naszą przeszłość, w 20 latach odnawiając np. powieść historyczną[14], czy opowiadać na nowo mity[15]. Już te wskazania wymagałayby przecież wielkich wprowadzeń.

Można postawić temu tekstowi zarzut, że bardzo mało mówi się w nim o polskiej fantastyce. I będzie to zarzut słuszny, ale wynikający z konieczności. By napisać o relacji między polską fantastyką a zmianami, należałoby napisać zupełnie inny, dużo bardziej zniuansowany tekst, w którym wiele miejsca trzeba by poświęcić naszej historii, sytuacji społecznej i ekonomicznej. I wtedy powstałaby książka, jak choćby Z getta do mainstreamu Katarzyny Kaczor. Taki temat jest oczywiście atrakcyjny, ponieważ nieuniknione byłoby w nim jeszcze wyraźniejsze niż w tym tekście usytuowanie własnej pozycji obserwacyjnej, bo przecież udawanie, że jest się obiektywnym w tak zantagonizowanej rzeczywistości, byłoby żałosne.

1 Kulturowym przykładem takiej zmiany jest przesunięcie akcentów w tekstach związanych z wyprawami krzyżowymi. Oto do końca XX wieku na plan pierwszy spośród muzułmanów wysuwał się mądry władca, Saladyn, który w powieściach Waltera Scotta, Zofii Kossak, a jeszcze siłą rozpędu w filmie Królestwo niebieskie był zwykle przedstawiany jako najważniejszy przedstawiciel islamu. W tej chwili jego pozycję zajął odwieczny czarny charakter, czyli Sinan, zwany też Starcem z Gór, na poły legendarny przywódca sekty assasynów. W powieściach Marcina Mortki czy Krzysztofa Orłowskiego jest on o wiele bardziej eksponowany i staje się ważnym protagonistą. O serii gier i książek (ostatnio również filmu) „Assassin’s Creed” nie trzeba chyba wspominać. Wyraźnie pozował na niego słynny terrorysta, Osama bin Laden.

2 Nie powinna więc dziwić popularność powieści Brandona Sandersona, absolwenta kierunku pisanie scenariuszy gier.

3 W przypadku powieści M. Kucenty rozpoznawalne są już w pierwszym wydanym dotąd tomie strukturalne związki z serialem sióstr Wachowskich Sense8.

4 Taki sposób tworzenia narracji anonsował już na początku XXI wieku Lev Manovich w Języku nowych mediów, odnotowując zmianę paradygmatyczną, polegającą na przejściu od dominacji opisu nad narracją do odwrócenia proporcji na korzyść narracji.

5 Popularność tego gatunku mangi związana jest z silną transgresywnością wątku erotycznego, co odzwierciedlają również najpopularniejsze gatunki fanfików, jak choćby będący tytułem pierwszego tomu serii N. Osińskiej – slash.

6 Samotnych detektywów w typie Colombo czy Brudnego Harry’ego zastąpiły zespoły kryminologów w seriach CSI czy profilerów z Zabójczych umysłów.

7 A te zdają się niewyczerpane jak podstawowe motywy, typu wampir (Ian McLoad Czerwony śnieg czy Agata Suchocka Woła mnie ciemność).

8 Nieco szerzej piszę o tym poniżej, przy okazji omawiania trylogii K.N. Jemisin.

9 Nie bez powodu mówi się, że „złota era” amerykańskiej SF zaowocowała podróżami kosmicznymi i lądowaniem na Księżycu. Ale wiemy to dopiero z perspektywy czasu, gdyż trudno było nawet autorom przewidzieć, że czytający ich nastolatkowe tak bardzo przejmą się wizjami podróży kosmicznych, że postanowią wprowadzić je w życie.

10 By odwołać się do przykładu z naszego podwórka, niewątpliwie interesująca powieść Rafała Ziemkiewicza Pieprzony los kataryniarza w chwili swego wydania (początek lat 90.), reagując na zmiany zachodzące w naszym kraju po 1989 roku, odwoływała się do – mimo nowoczesnego, cyberpunkowego anturażu – do romantycznego imaginarium ideowego, w sporze o kierunek zmian zachodzących w Polsce przyjmując pozycje zdecydowanie konserwatywne.

11 Całość wydana przez Wydawnictwo MAG. Seria ma być niebawem sfilmowana przez jedną z amerykańskich sieci telewizyjnych.

12 W inspirującym, lecz niedostępnym w języku polskim, tekście Thomas Moran umieszcza powieści Cixing Liu w szerszym kontekście mało znanej w Europie chińskiej SF i wskazuje na istotne w nim wątki polityczne oraz ideowe, dochodząc do konkluzji, że trylogia ta jest propozycją końca SF. Podnosi w niej również wątki ekologiczne, co łączy ją z przedstawionymi wcześniej powieściami Jemisin.

13 Spostrzegawczy Czytelnik już pewnie zauważył, że autorem kierowała reprezentacja, dlatego znaleźli się w niej mężczyźni i kobieta, Afroamerykanka, biały Amerykanin i Chińczyk etc. Tak, jedną ze zmian w światowej fantastyce jest trwający zresztą – wbrew nieznającym się na rzeczy krytykom – od dziesięcioleci proces jej demaskulinizacji i deeuropeizacji.

14 U nas zapoczątkowaną popularnością trylogii husyckiej Andrzeja Sapkowskiego, w którą później wpisała się cała grupa pisarzy z Konradem T. Lewandowskim, Jackiem Komudą i Witoldem Jabłońskim na czele.

15 Zaczynając absolutnie genialnych prze-pisań mitów w Lawinii Ursuli Le Guin, a znacznie bliżej naszych dni w powieściach Penelopiada Margaret Atwood czy Domostwie błogosławionych Catherynne M. Valente.

-

Mirosław Gołuński

dr hab. literaturoznawstwa, na co dzień pracownik UKW w Bydgoszczy, zajmujący się literaturą popularną i różnymi sposobami jej odczytywania. W weekendy miłośnik dobrej fantastyki, od kilku lat prelegent na konwentach, lubiący się dzielić swoją pasją z każdym, kto ma ochotę posłuchać; twardy recenzent tego, co czyta; bywa ironiczny, ale zawsze szczery. Szczęśliwy, bo może łączyć pracę z tym, co lubi najbardziej.

Mirek zmarł dwa dni po tym, jak przysłał do mnie tę notkę. Darujcie, proszę, nie potrafię wpisać w biografii daty śmierci, jak on sam nie wpisał daty urodzin. Kiedy piszę te słowa, ciągle nie przyjmuję tej śmierci do wiadomości. Dlatego też pozostawiam przysłany przez Mirka biogram takim, jakim go napisał, bez czasu przeszłego. (PM).

Dyskusja

Fantastyka wobec zmiany. Zagajenia na początek

PAWEŁ MAJKA: Fantastyka uchodzi za tę część kultury, która jest szczególnie otwarta na nadchodzące zmiany – zdaniem niektórych wręcz powinna je wieścić. I choć jej element futurystyczny bywał poddawany w wątpliwość (szczególnie jego skuteczność), a dziś rozpowszechnione wydaje się przekonanie, że fantastyka nie jest od tego, by prorokować przyszłość, lecz by przy pomocy rozmaitych narzędzi opowiadać o teraźniejszości, odruch szukania w niej nowinek technologicznych i tropów sugerujących, jak rozwinie się świat, pozostaje silny. Tymczasem nie mogę się oprzeć wrażeniu, że ostatecznie jako fantaści okazujemy się dość konserwatywni (uwaga, w moim rozumieniu „konserwatywny” nie jest równoznaczny ze słowem „prawicowy”), i gdy na naszych oczach spełniają się fantastyczne przepowiednie o kryzysie demokracji oraz – być może – upadku Ameryki, drepcemy w miejscu i generujemy co najwyżej mniej lub bardziej spóźnione komentarze do współczesności. Stąd moje pytanie: czy fantastyka nadąża za światem?

Odnoszę wrażenie, że polska fantastyka znajduje się dziś w ciekawym momencie, ponieważ zabrakło w niej mistrzów i autorytetów. Lem nie jest już jej patronem. Oczywiście wszyscy go znają, ale czy ktokolwiek próbuje iść jego drogą? W sposobie myślenia o roli literatury, w podejściu do pisania? Dukaj sam wycofał się z pisania i – jak to on – zrobił to w monumentalnym stylu, publikując najpierw drugi chyba w swoim życiu manifest, czyli Po piśmie (pierwszym byłby Lament miłośnika cegieł, po którym ukazał się Lód). Grzędowicz być może patronuje części autorów Fabryki Słów, ale to raczej bierny patron. Kto pozostał? Tym bardziej że autorzy tacy jak Krzysztof Matkowski, Krzysztof Rewiuk, Olga Niziołek czy Wojciech Gunia zdają się wędrować ścieżkami wytyczonymi przez Orbitowskiego, Szostaka i Raka, nie zaś przez Lema, Zajdla czy Grzędowicza. Może byłby to triumf fantastyki bardziej artystycznej, a zatem po trosze triumf Maćka Parowskiego, ale obawiam się, że dla części młodych autorów Maciek to już postać z legend. Jeśli jest tak, jak mi się wydaje, to znajdujemy się w ciekawym momencie dla polskiej fantastyki. Bo ona zawsze miała swoich mistrzów, przewodników. Nawet jeśli niechętnych, to stanowiących bieguny odniesienia. Dziś chyba ich zabrakło.

PIOTREK „ZIUTA” GÓRSKI: Przestraszyłeś mnie, Pawle, że próbujesz prowadzić równolegle aż dwie dyskusje. Po chwili namysłu dostrzegłem jeden temat, tylko atakowany przez ciebie z dwóch stron.

Niewątpliwie żyjemy w ciekawych czasach czy – jak by powiedział Karl Jaspers – w czasie osiowym. Dzieje się bardzo dużo, więc jesteśmy zdezorientowani i nie wiemy za bardzo, jak reagować. Ten problem dotyka nie tylko fantastyki. Sentyment rockowych dinozaurów za dawnymi latami może śmieszyć, ale to prawda, że od czasu grunge’u nie było w tym gatunku żadnego przełomu, a tylko duchologiczne przetwarzanie starych motywów. Na naszych oczach dobiegła końca Złota Epoka Seriali, rozpoczęta przez Rodzinę Soprano, a zakończona przez Grę o tron (ostatni serial, który oglądali wszyscy). O tym, jak politykom i teoretykom społecznym zmurszałe koncepcje rozchodzą się w rękach, nawet nie chce mi się wspominać. Ot, kiedy piszę te słowa, polska lewica walczy dzielnie z pańszczyzną i rewizjonistą Kołakowskim, a prawica – z Urzędem Bezpieczeństwa i rewolucją seksualną.

Chcielibyśmy pewnie wszyscy, żeby właśnie fantastyka wyszła z tego klinczu i znalazła nowy język, który to opisze rzeczywistość, to zajrzy pod podszewkę świata. A już koniecznie powinna się tym zająć polska fantastyka, idąc drogą Lema i Zajdla. Zamiast tego jednak mierzymy się z własnymi problemami. Pisałem o tym w Roczniku Fantastycznym 2020, a tutaj powtórzę w skróconej wersji: mamy napięcie między dwoma grupami, czy raczej orientacjami, które pozwoliłem sobie nazwać starym i nowym fandomem. Stary fandom reprezentują ludzie ukształtowani w analogowych latach 80. i 90., ich działalność zaowocowała boomem na polską fantastykę w pierwszej dekadzie obecnego stulecia. Stary fandom jest konserwatywny (jak zauważył Paweł, niekoniecznie równa się to prawicowości) i – co bardzo ważne – polski, czyli odrębny od fantastyk innych języków. Z kolei nowy fandom jest metrykalnie młody, rozwinął się dzięki społecznościówkom, identyfikuje się jako lewicowy i progresywny. Jeszcze nie ma dokonań na miarę poprzedników i w sporej mierze żyje tematami fandomu międzynarodowego (czyli de facto anglojęzycznego).

Różni je kondycja. Starzy zajmują się konsumowaniem renty z posiadanego kapitału. Nowi zaś, prócz bycia progresywnymi obyczajowo, identyfikują się przez opozycję względem starych. Nie policzę, ile razy podczas śledzenia zeszłorocznych fandomowych awantur natrafiałem na deklaracje w stylu: „Nie czytam w ogóle polskiej fantastyki”.

Piotrek Górski: Nie policzę, ile razy podczas śledzenia zeszłorocznych fandomowych awantur natrafiałem na deklaracje w stylu: „Nie czytam w ogóle polskiej fantastyki”.

Gdzieś pomiędzy tymi dwiema zwaśnionymi grupami wytropiłeś trzecią. Nie wiem, jak ją nazwać, ale im jednym znalazłem patrona, choć pewnie nie wiedzą, że go mają. To Jerzy Sosnowski i jego esej W obronie metafizyki[1] z tezą: „Książki nie muszą mówić o kwestiach społecznych, żeby być ważne”. Prawda, że pasuje?

Radkowi Rakowi oberwało się kilkukrotnie za to, że napisał powieść o wężowym sercu Kóby Szeli, a nie o ludowym gniewie. Gunia uprawia weird fiction, czyli literaturę egzystencjalną. Rewiuk z Matkowskim w swoich opowiadaniach też raczej zwracają się ku wnętrzu człowieka. Może więc mamy tak: antypolityczny stary fandom (pogląd Grzędowicza czy Pilipiuka, że urzędnicy powinni sobie iść i dać ludziom robić, co chcą, jest antypolityczny), nowy fandom – o politycznym charakterze, postrzegający literaturę jako część aktywizmu – oraz apolitycznych metafizyków (co oczywiście nie oznacza, że nie mają w ogóle poglądów ani że ich nie okazują).

MARCIN „ALQUA” KŁAK: Poruszacie tu obaj kilka tematów – albo ściślej, wokół kilku krążycie. Pozwolę sobie najpierw odnieść się do podziału polskiego fandomu. Moim zdaniem dwie grupy „wiekowe” to nieco mało. Jestem przekonany, że moja propozycja jest obarczona pewnymi błędami, ale być może chociaż trochę przybliża nas do zdefiniowania tych grup, które istnieją.

Najpierw zatem mielibyśmy „fandom niedoboru” – powstawał w realiach PRL-u, kiedy brakowało wszystkiego – w tym fantastyki. Oczywiście z tamtych czasów pochodzą wielkie dzieła i pojawiły się wtedy liczne znane nazwiska, ale z opowieści fanów wynika, że każda książka fantastyczna była świętem. Potem pojawia się „fandom obfitości” – osoby, które dołączyły w latach 90., nie musiały narzekać na brak fantastyki. Jakość tego, co się wówczas ukazywało, była różna, ale z pewnością nie odczuwano tej dojmującej nieobecności SF i fantasy. Na końcu zaś wymieniam „fandom cyfrowy”, czy może „społecznościowy”. To te osoby, o których Piotrek pisze wyżej – wgryzające się w fantastykę w realiach dużo bardziej globalnych.

Oczywiście granice pomiędzy tymi wszystkimi grupami będą nieostre. Z pewnością można też dokonać dokładniejszego podziału, jednak na chwilę obecną wydaje mi się, że ta zgrubna klasyfikacja jest wystarczająca.

Kwestia polityczności tych grup jest skomplikowana. W każdej z nich znajdują się osoby z prawa i lewa. Zarówno konserwatywne, jak i progresywne. Możemy rzeczywiście zauważyć, jak to pokazał Piotrek, że pierwsza z tych grup jest dużo bardziej konserwatywna, a ostatnia zdecydowanie bardziej progresywna, zaś ta środkowa jest gdzieś pomiędzy. Warto jednak pamiętać, że w każdej z nich są ludzie, którzy zdecydowanie nie będą pasować do przypiętej „łatki”.

Jeśli spojrzymy na fantastykę jako całość, to jej miłośnicy często są dużo bardziej konserwatywni, niż mogłoby się wydawać. Dotyczy to nie tylko kwestii światopoglądowych, ale też chociażby adopcji nowinek technologicznych. Nie jest to żadna żelazna reguła, jednak widać to na tyle często, by można było stwierdzić, że nie ma zależności wskazującej na związek konsumowania fantastyki z progresywnością (w jakimkolwiek aspekcie).

Polska fantastyka obecnie musi się zdefiniować na nowo. Część osób piszących dołączyła do anglosaskich trendów, świadomie lub nie. W niektórych książkach ciężko znaleźć wyróżnik wskazujący, czy mamy do czynienia z polskimi utworami. Nie jest to absolutnie nic złego, ale czasami brakuje mi takich smaczków podczas lektury. Z drugiej strony pojawiają się nowe osoby o bardzo unikatowym, charakterystycznym stylu i podejściu. Być może to one zdefiniują, w jaką stronę polska fantastyka podąży – jednak na dzisiaj nie jestem tego w stanie prognozować.

Michał Cetnarowski: Próbuję sobie odpowiedzieć, czy autor w typie Lema jest dziś w ogóle możliwy?

MICHAŁ CETNAROWSKI: Dużo – i ciekawie – mówicie o socjologicznej stronie obserwowanej zmiany, o napięciach i przenikaniach między fandomami. (Bo już faktycznie nie jednym fandomem, który mimo wszystkich swoich napięć miał do tej pory superbohaterską moc łączenia przez dekady różnych pokoleń ponad podziałami). No to ja spróbuję wrócić do literatury. Paweł pyta: „Czy fantastyka nadąża?”, w zasadzie utożsamiając fantastykę z science fiction. A to jednak dwa odrębne tematy. (Ziuta bał się, że prowadzimy dwie równoległe dyskusje – obawiam się, że tych wrót do różnych piekieł otworzyliśmy tutaj znacznie więcej). Osobną kwestią pozostaje zatem to, czym jest dzisiaj SF. A drugą – w jakim momencie znajduje się w ogóle zjawisko (pop)kulturowe określane bardzo szeroko jako „fantastyka”.

Zacznę od science fiction. Próbuję sobie odpowiedzieć, czy autor w typie Lema jest dziś w ogóle możliwy? Nie pytam nawet o jego format, tylko o zakres zainteresowań, rodzaj podejmowanych tematów. (U Lema, w wielkim uproszczeniu, byłyby to: kwestie technologiczne, wielkoskalowa ewolucja cywilizacji, przemiany nauki). Wiele już i przy różnych okazjach powiedziało się o tym, że autorzy SF są na wymarciu, bo świat odjechał im na tyle, że nikt nie jest w stanie nadążać za nowinkami naukowymi, nowymi koncepcjami z pogranicza nauki i magii itd. Tyle że nie wydaje się, żeby to mogła być cała prawda, a na pewno nie główny powód tej zmiany. Bo patrzcie: o jakich nowinkach tu mowa? Od prawie 20 lat świat (nauki, biznesu) zafiksował się przede wszystkim na dyskontowaniu możliwości płynących ze smartfonów (aplikacje, monopolizacja sieci, kapitalizm inwigilacji). Żeby to opisać na różne sposoby i gruntownie przenicować, nie trzeba było chyba mieć Nobla z fizyki; choć też wypadałoby co nieco przeczytać i poznać, ale o tym za chwilę. Spójrzcie – dopiero Musk i reszta baronów kosmosu dodali do tej puli coś nowego, i z miejsca ożywiło się zainteresowanie wyścigiem kosmicznym. (Symbolicznym początkiem tego trendu w literaturze byłby sukces Marsjanina Weira i cykl lunarny McDonalda). Kolejny wielki temat, który już czyha za rogiem, to moim zdaniem odnowiony koncert mocarstw, tląca się na krótkim loncie wojna na Pacyfiku, zmiana głównych wektorów globalizacji. To są tematy jak się patrzy dla „poważnej SF”.

Problem w tym, że „poważna SF” wydaje się tu dzieckiem szczytowego momentu epoki pisma. Wspieram się tutaj rozpoznaniami Jacka Dukaja z Po piśmie (z tym że Dukaj nie pisze tam nic o science fiction – to już moja wolna amerykanka). W stwierdzeniu tym nie chodzi mi o to, że to taka wspaniała literatura, bo jak wiemy, różnie z tym bywało. Rzecz w tym – tak jak to rozumiem – że SF od początku była literaturą nastawioną przede wszystkim na „dyskutowanie idei”: abstrakcyjne pomysły, a nie niuanse psychologiczne i obyczajowe; spekulację teoriami, nie czyste „przeżywanie fabuł”. W epoce popiśmiennej zaś zapotrzebowanie na ten rodzaj gry intelektualnej zanika chyba jako pierwsze, nieszkolony w hardcorowej torturze pisma mózg traci umiejętność pogłębionej interpretacji. Która jest niezbędna, jeśli science fiction nie ma być tylko literaturą umieszczoną w swoich naskórkowych scenografiach (kosmos, rakiety, kosmiczni najemnicy). Dyskursywnie o tym procesie zmiany całej zachodniej cywilizacji podłączonej do sieci pisze nie tylko Dukaj, ale też m.in. Nicholas Carr (Płytki umysł. Jak Internet wpływa na nasz mózg) czy – gryząc temat z innej strony – literaturoznawca Michał Paweł Markowski (Wojny nowoczesnych plemion. Spór o nowoczesność w epoce populizmu).

Nie chodzi oczywiście o to, że w epoce popiśmiennej ludzie przestaną w ogóle czytać; na pewno nie, przynajmniej na początku. Ale – będą czytać co innego (co innego czerpać z tego czytania). Czy to już się nie dzieje? Czy nie tracimy zdolności do rozumienia tekstu jako całości – przez co z relacji o przeczytanej książce zostają głównie wyrwane z kontekstu motywy, sceny i zdania? Wszystko staje się dojmująco dosłowne, najistotniejszym gatunkiem literackim jest u nas reportaż albo przyprószona tylko lekko fikcją autobiografia („zapis tego, jak było naprawdę”). I teraz pojawia się pytanie: czy w takim otoczeniu ma szansę powstać „dobra SF” (dobra według wczorajszych aksjomatów; jutro mogą one być już definiowane inaczej)? Oczywiście, że tak. Ale czy może powstawać w dużych nakładach i często, tak żeby była szeroko czytana, analizowana, dyskutowana? Oto jest pytanie.

A zatem – nie mamy Lemów, na których nie zasługujemy, ale których potrzebujemy, bo nie ma już świata mogącego zrodzić takiego pisarza.

Druga sprawa to kondycja całej fantastyki in genere. Z tym jest wręcz przeciwnie – to, co powyżej może się wydawać przeszkodą, tu staje się dodatkową siłą, która napędza rozwój zjawiska. (Okazało się, że fantastyka to najlepsze neverlandy, historie i bohaterowie do emocjonowania się i przeżywania). Mówiąc metaforycznie i w żargonie nie tak znowu wiekowych weteranów fandomu, który dla współczesnych czytelników będzie pewnie już niezrozumiały, mury getta padły ostatecznie i nie pozostał po nich nawet ślad (albo zaraz nie zostanie). Kino, telewizja VOD, komiks, wreszcie gry wideo, choć od nich powinienem może zacząć – to są przecież media zdominowane przez fantastykę, i to w najróżniejszej postaci. Trudno, żeby taki stan rzeczy nie krzepił fandomowego serducha. Naturalną ceną za to jest jednak to, że fantastyka automatycznie zaczęła być także poddawana takim samym procesom i mechanizmom jak reszta kulturalnego świata.

Paweł Majka: Co interesujące, czytelnikom i pisarzom konserwatywnym trudno uciec od przekonania, że lewica walczy z potworem, którego sama stworzyła.

PM: Pytając: „czy fantastyka nadąża”, nie tyle miałem na myśli przemiany technologiczne, co np. społeczne, ale też i klimatyczne, polityczne. A do tego SF nie jest wcale niezbędna. Od dawna staram się lansować tezę, że fantasy może być i bywa równie ważne, poważne i aktualne jak SF, tylko trzeba spróbować tak do niego podejść. I pisarze próbują, choć najczęściej widać to na Zachodzie. Acz warto wspomnieć Konrada Lewandowskiego z jego Mostem nad Otchłanią. Tę powieść, po tym, jak karierę zrobił u nas Miéville, zdarzało się niektórym nazywać dziełem wyprzedzającym New Weird. Sądzę jednak, że można trzymać się nazwy „fantasy” właśnie po to, by pokazać, jakie są możliwości tej konwencji.

Alqua napisał, że osoby należące do nowej fali polskiej fantastyki szukają sobie wzorów raczej na Zachodzie niż w Polsce. Kąśliwie zauważyłbym, że robią tak być może dlatego, że zachodnią literaturę większość z nich zna, podczas gdy czytania polskiej często otwarcie odmawia. Rzeczywiście, część młodych twórców stara się wychodzić raczej naprzeciw zachodnim trendom, które widać np. w nagrodach z ostatnich lat (Hugo, Nebula). Nagrodach, które w Polsce często przyjmowane są z niedowierzaniem, ponieważ „starym fantastom” trudno jest zrozumieć cenione obecnie na Zachodzie konwencje i wartości. W takim ujęciu mamy do czynienia ze zmianą, której „starzy” nie rozumieją. Którą zauważyli, gdy przyszła nas wszystkich z rozmachem kopnąć, a której „młodzi” wyczekiwali z utęsknieniem.

Co interesujące, czytelnikom i pisarzom konserwatywnym trudno uciec od przekonania, że lewica walczy z potworem, którego sama stworzyła. Z pewnymi wyjątkami autorzy nie patrzyli bowiem na siebie jak na prawicowców starających się zdobywać dusze dla swojej sprawy. Nie istniał jakiś konserwatywny ruch. Deklaratywna przynależność do określonej strony politycznej pojawia się wraz z lewicą. Wcześniej, z punktu widzenia starego fandomu, polska fantastyka była apolityczna. W tym znaczeniu, że autorzy mieli bądź miewali oczywiście swoje poglądy, część z nich otwarcie wyrażała je w twórczości, ale nie było wyraźnego nurtu dominującego i narzucającego sposób opisywania świata. Gdy więc Michał Radomir Wiśniewski, najpierw w Gazecie Wyborczej, potem w Polityce, głosił swoje tezy o strasznej prawicy, „stary fandom” uśmiechał się pod nosem, wskazując np. Sapkowskiego, Przybyłka czy Jabłońskiego, którzy się w konserwatyzm nie wpisywali, a czasem wręcz deklarowali (Sapkowski, Przybyłek) lewicowość. I nikt im z tego powodu wyrzutów nie robił. Ba – polityczne recenzje ich twórczości pojawiały się rzadko, skupiano się na analizach krytycznoliterackich.

Z punktu widzenia „starego fandomu” to zatem lewica przyniosła do fantastyki politykę i rozpętała wokół niej wojnę. Nie ma w tym oczywiście niczego nadzwyczajnego – ruch zawsze robią ci, którym w zastanej sytuacji jest niewygodnie. Ba, to oni dostrzegają, że istnieje jakiś problem, który dla „starych” pozostaje niewidzialny. „Starzy” muszą się z tą nową perspektywą zmierzyć, co czasem rodzi odruchowy sprzeciw, zwłaszcza gdy „nowi” nie tyle proponują rozmowę, co przechodzą do ataku.

Dla mnie narracja walki jest, przyznaję, irytująca – z obu stron. Chciałbym spokojnie czytać i pisać bez wikłania się w konflikty. Zdaję sobie jednak sprawę, że choć „w mojej bańce” wiele osób wyraża podobny pogląd, jest to postawa nieżyciowa, idealistyczna. W sytuacji zmiany zawsze prym wiodą radykałowie i bojownicy.

Niemniej ta perspektywa pozwala dostrzec i „trzecią grupę”, i czynnik, którego walczący nie biorą, być może, pod uwagę: uwarunkowania rynkowe. W Polsce fantastyka jest niszą, niszą niskonakładową. Publikują ją albo fani, albo wydawcy, którzy zarzucają rynek toną tytułów, w nadziei, że dzięki statystyce uda im się trafić na przebój, albo rozważni, doświadczeni gracze, wiedzący, na co mogą sobie pozwolić (i celujący głównie we wznowienia klasyki). W takich warunkach rewolucja ma nikłe szanse na zaistnienie w czysto literacki sposób, bo jej powieści nie dostrzeże nikt poza znajomymi z bańki. Trzeba włożyć naprawdę sporo pieniędzy i wysiłku, by wypromować nowych autorów. W oparciu o „nowe” swoją promocję buduje wprawdzie Harda Horda, ale ją wiodą już rozpoznawalne i doświadczone autorki. Seria młodej fantastyki SQN, choć była całkiem interesująca, poległa – także dlatego, że takich przewodników i liderów w niej zabrakło.

Być może więc zaczyna się teraz dobry czas dla opowiadań? Harda Horda promuje się antologiami, antologią programową jest Tęczowe i fantastyczne. Sporą karierę robią Fantazmaty. Żadnego zamieszania w systemie w ostatnich latach nie zrobiły powieści, natomiast udało się to opowiadaniu Komudy. Znów, co znaczące, nie istnieją właściwie programowe antologie „starych”, starające się bronić status quo prawicowej polskiej fantastyki (trudno bronić czegoś, co nie istnieje?). Pewnie można by tak traktować antologie Wojtka Sedeńki, jednak on już zaczął szukać młodych autorów, bo zorientował się, że opieranie się tylko na kolegach i znajomych niesie ryzyko przegapienia tego, co dziś w fantastyce bodaj najważniejsze. Może więc kolejnym elementem zmiany staje się narastające znaczenie krótkiej formy? Mówię o obrazie fantastyki, o tym, jak ją omawiamy, bo nie o uwarunkowaniach rynkowych.

Kolejny trop znalazłem na Fejsie, w rozmowie obecnego tu Piotra z Kasią Kosik. Piotr napisał tam tak:

A poważnie: myślę, że fantastyka jest trochę ofiarą mody na przeżywanie popkulturowości jako wartości samej w sobie, sprowadzania każdego tytułu do listy tropów, czy wreszcie nowofandomowego resetu fantastyki. Zamiast iść dalej (albo w bok), przeżywamy wszystko od początku, tylko opowiedziane tym razem z poprawką na gusta nowego, millenialso-zetkowego odbiorcy.

Odpowiedź Kasi – wydawcy (Powergraph) – była raczej ponura, bo poruszała temat nikłego odbioru ambitnej i oryginalnej fantastyki. To kolejny temat, na który warto zwrócić uwagę: triumf popularnej fantastyki w kraju, w którym zdrowy snobizm na czytanie nie obejmuje fantastyki, sprawił, że nowa oryginalna fantastyka jest niesprzedawalna. Dlatego rewolucja odbywa się poza rynkiem – w dyskusjach na mediach społecznościowych. Co prowadzi do kolejnego tropu: wielkie dyskusje odbywają się w miejscach ulotnych, w których natychmiast zostają zasypane tonami zdjęć kotów. Ta rozmowa, którą przeprowadzamy tutaj, także jest formatem z przeszłości. Ale jeśli jako ogół jesteśmy skazani na nietrwałość fejsbukowych dyskusji, to polemiki siłą rzeczy przyjmują formułę błyskawicznych pojedynków. Tu zresztą znowu widać różnice między „starymi” i „młodymi”. Na bitwę rozpętaną przez „młodych” na Fejsie i Twitterze po opowiadaniu Komudy „starzy” odpowiedzieli napisaniem listu protestacyjnego.

PG: Dzięki za ten cytat, chociaż to była tylko typowa dla Fejsa doraźna refleksja. Moim zdaniem popkultura, w tym ta fantastyczna, przypomina mitologicznego Janusa: ma dwa oblicza. W pierwszym przypadku jest niesamowita, autentycznie zachwyca tym, jak potrafi w pomysłowy i atrakcyjny dla przeciętnego czytelnika sposób opowiadać o rzeczach ważnych albo chociaż interesujących. Jednak ma też to drugie oblicze: skupione wyłącznie na przeżywaniu siebie. Narcystyczne i – jak wszyscy chyba narcyzi – dość głupawe.

Ale żeby nie było: chociaż pewnie temperamentem i sposobem przeżywania fantastyki jestem bliższy „starym”, to mam do nich żal o przyczynienie się do obecnego kryzysu. Na przykład zasada Klubu Tfurców mówiąca, że polskiemu autorowi nie wypada publicznie krytykować innych polskich autorów, na lata zarżnęła nam krytykę literacką. Najważniejsze moim zdaniem teksty krytyczne ostatnich 40 lat to Siedem grzechów głównych polskiej science fiction Oramusa i Piróg Sapkowskiego, czyli gości o dekadę starszych, oraz Krajobraz po zwycięstwie Dukaja, czyli programowego outsidera. Natomiast grupa odpowiedzialna za fantastyczną bonanzę po roku 2000 chyba nigdy nie powiedziała o literaturze nic więcej ponad „chcemy pisać sprawną rzemieślniczą prozę, którą ludzie chętnie przeczytają”. Żadnej autorefleksji, ani jednego słowa, o czym właściwie chcą pisać i dlaczego jest to ważne. Na tym tle „nowi” zdają się mieć lepiej sformułowany program…

…który ma milion problemów do przewalczenia. Jest nieznośnie peryferyjny, zdolny wyłącznie do importowania tematów z Zachodu. Rozbijający wspólnotę na setki mikrotożsamości i pełen „aktywizmu własnej sprawy”. Kompletnie niepoczuwający się do łączności z tradycją. Czasem żartuję, że gdyby nowy fandom wyrzucił wszystko, co mu nie pasuje w polskiej fantastyce, to ostałby się Sapkowski, długo, długo nic i dopiero Marta Kisiel. A już bez żartów – wypadałoby dopisać pomiędzy jeszcze Annę Brzezińską (póki ktoś nie przypomni, że wydawała tego strasznego Piekarę i nie przeprosiła). Z tej perspektywy „nowi” są jak konkwistadorzy podbijający kraj pełen niegotowych na walkę, gorzej uzbrojonych, ale liczniejszych tubylców. Musi im być, jako progresistom, dziwnie w tej sytuacji.

Dlatego w tym momencie największym problemem polskiej fantastyki zdaje mi się brak refleksji nad samą sobą. Dotyka to nawet Dukaja, którego Michał ustawia w roli obiektywnego badacza zagadnienia. Dlatego jednak jego kolejne projekty są przyjmowane coraz chłodniej, bo Dukaj przyparty do muru przez kogoś kompetentnego też traci rezon. Pamiętam spotkanie z conradystami, gdzie padły słowa w rodzaju „Cały pański eksperyment opiera się na jednym założeniu, że to pan jeden zrozumiał, o co chodziło Conradowi”, na co Dukaja zatkało i zdołał odpowiedzieć jednie „Tak, właśnie tak myślę”. Z perspektywy kontestatora Dukaj mentalnie zatrzymał się we wczesnych latach 2000. I ile razy by nie permutował settingów, zawsze mówi to samo: nadchodzi wielka przemiana Cywilizacji i Człowieczeństwa, a jej awangardą są cyberpotentaci z Doliny Krzemowej. Podpiera to typowym dla ludzi bardzo inteligentnych błędem w rozumowaniu: jeżeli coś wydaje mi się oczywiste, to jest prawdą.

Oczywiście z radością bym przyjął, że Dukaj śledzi najnowszą polską fantastykę i ma coś do powiedzenia na jej temat. Z radością bym to przeczytał. Ale jakoś nie wierzę, że tego doczekam.

Marcin „Alqua” Kłak: […] być może powinniśmy po prostu więcej czytać.

MK: Na samym początku muszę trochę nie zgodzić się z Michałem w kwestii nauki. Oczywiście racją jest, że zwłaszcza świat biznesu skoncentrował się na nowinkach dotyczących telefonów i komputerów. Jednak jeśli idzie o naukę, to dzieje się bardzo dużo w innych dziedzinach – fizyka, biotechnologia, astrofizyka itd. Trudno nadążać za wszystkim, a już nadążać i wyłapać idee, które można pociągnąć dalej, w kierunku interesującego SF, to wielka sztuka. (Czy taka twórczość byłaby strawna dla szerokiej rzeszy czytelników, gdyby ktoś tego dokonał, to już osobne pytanie). Na swój sposób było jednak łatwiej pisać takie teksty, kiedy zajmowaliśmy się podbojem kosmosu. Co ważne, ten podbój nadal trwa – ale w większości bez ludzi na pokładzie pojazdów wyruszających w dal. Oczywiście powrót do planów kolejnych misji załogowych wyraźnie inspiruje licznych odbiorców popkultury.

Ciekawy motyw z kolei porusza Paweł, gdy mówi o użyciu fantasy jako metody komentowania współczesnego świata i jego problemów. Jest to oczywiście w pełni możliwe, acz częściej patrzymy w ten sposób na SF. Niemniej oba te podgatunki są wykorzystywane w tym celu. Możemy wskazać utwory, które poruszały aktualną problematykę w ostatnich kilku latach – chociażby Wodny nóż Paolo Bacigalupiego czy The Water That Falls on You from Nowhere Johna Chu, by wymienić po jednym przykładzie SF i fantasy (chociaż można dyskutować nad przynależnością gatunkową tego drugiego).

Dalej Paweł wspomina o zdziwieniu „starych fantastów” gustami młodych. Myślę, że przytoczony przeze mnie tekst Johna Chu (za który otrzymał nagrodę Hugo) także może wywoływać takie niedowierzanie. I tu dochodzimy do istotnego punktu – być może powinniśmy po prostu więcej czytać. Osobom programowo odżegnującym się od polskiej, a już zwłaszcza starszej rodzimej fantastyki warto by zaproponować teksty, które mogłyby ją odczarować. Z kolei „starszym” fanom mogłoby pomóc poczytanie tego, co zachwyca „młodych”, i próba zrozumienia, z czego wynika ten zachwyt. Oczywiście nie trzeba się ze wszystkim zgadzać, ale warto poznać, zrozumieć i docenić.

Pawle, mówisz też o czymś niesamowicie istotnym, a mianowicie o tym, że z perspektywy „starego fandomu” to „młoda lewica” przyniosła politykę do fantastyki. Jakiś czas temu w swoim fanzinie wyłuszczyłem, że nie jest to prawdą i że polityka zawsze była obecna zarówno w fantastyce, jak i w fandomie. Być może rzeczywiście teraz jest bardziej werbalizowana, ale jak zauważasz, wynika to z tego, że ci, których coś uwierało, muszą to wyartykułować. Podobnie jak ty żałuję natomiast, że w wielu miejscach zamiast dialogu pojawia się walka. Nie zamierzam tu nikogo personalnie krytykować za taki stan rzeczy – jest wiele czynników, które na to wpływają, a lata doświadczeń też pokazały, że grupy marginalizowane rzadko doczekują się spełnienia postulatów – lub zgoła nigdy się go nie doczekują – dopóki nie tupną nogą. Jednocześnie widzimy też, że zawsze po tym tupnięciu pojawiają się ludzie mówiący „czy nie można najpierw porozmawiać?”. Choć wiem, że ten konflikt jest nieunikniony, chcę jednak rozmawiać, w nadziei, że być może doprowadzi to do polepszenia sytuacji. Sam jestem chyba gdzieś pomiędzy „starym” i „młodym” fandomem – poniekąd więc rozumiem oba trendy i chociaż bliższe mi jest to „młode” podejście, to staram się nie zamykać na inne argumenty – chociażby po to, by z nimi polemizować.

Ciekawi mnie, Ziuto, twoja obserwacja o odrzuceniu tradycji przez „młodych”. Z pewnością widać tu oddzielenie się od tego, co było, i zapatrzenie na zdecydowanie bardziej progresywny i inkluzywny fandom zachodni. (Choć warto zwrócić uwagę, że tam również toczy się spór światopoglądowy, i to chyba dużo poważniejszy niż u nas). Jednocześnie nie wydaje mi się, byśmy całkowicie odrzucali tradycję. Myślę, że odtrącane są jedynie pewne jej elementy, rzeczy, które uwierają. Z pewnością znajdą się osoby, które najchętniej zostawiłyby całą przeszłość za nami i stworzyły kompletnie nowy byt, jednak nie sądzę, by to była większość. Mam nadzieję – oby nie okazała się ona zwyczajną naiwnością – że obecne zamieszanie się uspokoi i że uda się kontynuować część tradycji oraz „dogadać się” tak, by wszyscy mogli czuć się w fandomie mile widziani i bezpieczni.

PM: Rozmawiamy długo, co daje mi okazję do zerkania czasem na Fejsa, żeby wyciągać z niego pojawiające się tam a pasujące do tematu wątki. I właśnie Andrzej Kruk Appelt i Mirosław Gołuński poruszają się trochę w naszym temacie, ale próbują go ugryźć od innej strony. Rozmawiają o tym, że nie tylko polska fantastyka, ale i całe nasze społeczeństwo są spóźnione względem Zachodu o dobrych 40 lat. Dlatego nie rozumiemy w ogóle, o czym mówią ci wszyscy zachodni „straszni postępowcy”, i nie dysponujemy narzędziami, żeby zrozumieć, o czym pisze np. nagradzana i hołubiona w USA Jemisin. Co wydaje mi się o tyle interesujące, że dokładnie o to samo oskarżamy Zachód – że brakuje mu narzędzi, by nas zrozumieć i się z nami komunikować.

Stąd moje kolejne pytanie – czy toczące się właśnie wojny fandomowe nie zakończą się trwałym podziałem na tych, którzy już potrafią myśleć zachodnio bądź nabędą takie kompetencje, i tych, których Zachód (oraz ci na niego mentalnie nawróceni) nie zrozumie. W takiej sytuacji Komuda, Grzędowicz, Pilipiuk, ale – uwaga – możliwe, że także Dukaj i Rak, będą pisać lokalnie, a po przeciwnej stronie wyrośnie osobna kraina pisarzy globalnych. I być może grupy te nie będą miały praktycznie żadnych punktów wspólnych? Z waszych wypowiedzi może wynikać, że tak właśnie się dzieje.

To by się mogło zgadzać z tym, co Ziuta mówi o „odrzucaniu tradycji”, z tym że byłoby to odrzucenie jeszcze głębsze, bo opierałoby się na deklaracji: „Nie jesteśmy stąd, nasze spojrzenie ogarnia więcej niż ten grajdołek, a problemy całego świata są naszymi problemami”. Przy takim ujęciu nie dziwią zarzuty wobec Raka, że pisząc o chłopach, zapomniał wymyślić do powieści dzielną zbuntowaną chłopkę.

Poruszyłbym jeszcze jeden wątek, który z kolei rozwija w sieci Malakh (Marcin Zwierzchowski) – wiele wskazuje na to, że rynek na fantastykę się w Polsce kurczy, a coraz więcej fantastów ucieka do mainstreamu. I nie są to już ucieczki tych, dla których fantastyka zrobiła się zbyt ciasna (Szostak, Orbitowski, Twardoch, Małecki), ale emigracja ludzi, którzy oprócz czerpania satysfakcji z pisania chcieliby też na nim zarobić, choćby i na wakacje. To, w moim przekonaniu, ważny temat choćby i dlatego, że obdziera trochę pisanie z romantyzmu. Pisarz może zostać ambasadorem Mercedesa i nie ma w tym nic złego, a twórca fantastyki może chcieć pracować nie tylko dla idei. Fakt, że dorosło pokolenie autorów, którym nie stawiano uparcie za wzór Siłaczki, lecz których przekonywano, że zarabianie pieniędzy jest cool, może się okazać dla polskiej fantastyki większą rewolucją niż ta obyczajowa.

Michał Cetnarowski: Jeśli szeregowy debiut na fantastycznym rynku obraca się wokół kilkuset/tysiąca sprzedanych egzemplarzy, to trudno mówić o pisaniu fantastyki inaczej niż w ramach hobby.

MC: Jedno sprostowanie do wypowiedzi Ziuty: w Po piśmie nie ma słowa o analizie science fiction z perspektywy Dukaja – to już nadbudowa, którą sam postawiłem na bazie tezy zaprezentowanej przez autora (że ludzkość wchodzi w trzecią wielką epokę cywilizacyjną, tym razem popiśmienną). Trafność mojej hipotezy byłaby jednak oczywiście zależna od tego, czy Dukaj ma rację w swoich rozpoznaniach. A tu pewnie bez problemu znajdą się zarówno argumenty za, jak i przeciw. I dobrze.

Powtórzę – jeśli daje się dziś zauważyć jakiś problem, to może z science fiction. Reszta konwencji fantastycznych – fantasy, horror itd. – ma się (globalnie) całkiem dobrze i stała się po prostu kolejnym z estetycznych języków mainstreamu. (Nie trzeba należeć do fandomu, żeby lubić/oglądać/rozumieć Grę o tron czy Westworld).

Inna sprawa to kwestie materialne (strukturalne), które podnosi Paweł. Jeśli szeregowy debiut na fantastycznym rynku obraca się wokół kilkuset/tysiąca sprzedanych egzemplarzy, to trudno mówić o pisaniu fantastyki inaczej niż w ramach hobby. Co paradoksalnie prowadzi nas do korzeni fandomu: czasów, kiedy fantastykę pisali, czytali i wydawali przede wszystkim fani, nie „zawodowcy”. To przecież już się dzieje; jeśli chodzi o debiutantów, znów do głosu dochodzą głównie opowiadania (niszowe, ale liczne), pojawiają się kolejne ziny i skupione wokół nich środowiska, a tylko patrzeć, jak odżyją lokalne kluby. Maciek Parowski przekonywał też, że za opowiadania biorą się przede wszystkim ludzie młodzi, głodni sukcesu, może niemający jeszcze doskonałego warsztatu, ale napędzani młodzieńczym żarem. Czy nie obserwujemy renesansu również tego procesu?

Może takie jest po prostu środowisko naturalne fandomu; struktura, do której mu najbliżej?

PG: A Sapkowski, który debiutował późno jak na fantastę, bo przed czterdziestką? To dawało mu wielką przewagę nad konkurencją: stworzył bohatera powodowanego czymś innym niż młodzieńcza niezgoda na rzeczywistość / pragnienie przygody. Są też przypadki takie jak Zajdel, który dopiero po dwóch dekadach pisania młodzieńczej fantastyki odkrył w sobie język i temat, które wstrząsnęły gatunkiem…

MC: Nie ma tu w sumie sprzeczności – po prostu 40 lat temu słowo „młody” w fandomie oznaczało 30-latka.

PG: …zaś fandom w rozkroku między fanostwem a profesjonalizmem, insajderstwem a wyjściem w świat (kosztem złagodzenia przekazu), odbija się od kilku lat w nominacjach do Zajdli. Rok temu przeżyłem małe olśnienie, kiedy po powieści o przemocy, wyzysku i koszcie buntu zacząłem czytać powieść o tym, że warto być miłym nawet dla niemiłych, bo może też chcą być mili, ale nie potrafią. Natomiast w tym roku [2021 – przyp. red.] mamy selfa, opowiadanie znanej autorki, która od dawna pisze fantastykę, ale nie przebiła się do środowiska, fandomowe wyjadaczki z Hardej Hordy i dwóch autorów młodych stażem, którym udało się wybić z tłumu debiutantów.

Dla mnie jest to portret fantastyki, która waha się, bo nie wie, którą drogą pójść.

Jeśli sytuacja na rynku i oddolne ruchy fandomu są takie, jakimi je opisujecie, to przyszłość jest dość oczywista. Dużo darmowych antologii, selfpubów, doroczne straszenie vanitami, trochę książek wydanych niskonakładowo w „prawdziwych” wydawnictwach. Najlepsi wybijają się poza fantastykę, ku prawdziwym pieniądzom, a reszta, zaspokoiwszy potrzebę ekspresji kilkoma opowiadaniami, odchodzi i ustępuje pola kolejnym. Równolegle trwa podzbiór wyznawców „religii konwencji”, zajętych obracaniem w kółko tych samych kilkunastu motywów fabularnych, w hołdzie lekturom młodości albo dla czystej, bezpretensjonalnej radochy. Najprzyjemniej będzie zaś historykom literatury: wskażą Baśń o wężowym sercu i Wodę na sicie jako dwie ostatnie wielkie powieści napisane w ramach zjawiska „polskiej fantastyki”.

A potem sięgam po tegoroczną laureatkę Hugo i jej A Memory Called Empire. Debiut, grubaśna space opera, w której intryga kręci się wokół zderzenia cywilizacji: potężnego gwiezdnego imperium i małego państwa klienckiego, które po prostu chce przetrwać. Wszystko z perspektywy ambasadorki, która ma ratować kraj, ale niebezpiecznie fascynuje się kulturą imperium. Czy podobna powieść nie mogłaby zostać napisana u nas? Nie mamy zdolnych autorek? Targetu? Perspektywy małego kraju zdominowanego przez wielki? A może rzeczywiście rynek zdusi w zarodku wszystko, co nie jest humorystyczną obyczajówką?

Piotrek Górski: A może rzeczywiście rynek zdusi w zarodku wszystko, co nie jest humorystyczną obyczajówką?

MK: Pawle, jeśli słusznie przewidujesz, że podzielimy się na tych, którzy potrafią i nie potrafią „myśleć zachodnio”, to jest to bardzo smutne. Nie tylko w kontekście samego podziału, ale i przypuszczeń, że sporo pisarzy i czytelników nie będzie potrafiło (a może chciało?) wyjść poza pewną utartą normę. Chociaż z pewnością mamy sporo „do nadgonienia” za Zachodem, nie wydaje mi się, by to było nie do przeskoczenia. Zresztą – jak widać po „młodym” fandomie, da się to osiągnąć. Pytanie więc, czy „stary” fandom jest zbyt skostniały?

Nie jestem pewien, czy „odrzucanie tradycji” i zachodnie spojrzenie musi oznaczać, że „nie jesteśmy stąd”. Z tej „zachodniej” perspektywy można przecież spojrzeć na nasze lokalne problemy. Pięknie o to zresztą zapytał Ziuta, pisząc o A Memory Called Empire. Przecież zarówno nasza historia, jak i teraźniejszość dostarczają mnóstwa materiału do komentowania w zgodzie z tym globalnym modelem. Przytaczana powieść Radka Raka i brak w niej dzielnej zbuntowanej chłopki nie są jednak wcale odrzucane przez tych, którzy już potrafią myśleć „po zachodniemu”. Jasne – książka spotkała się z krytyką, ale nie u wszystkich. Tu też należy pamiętać, że wyróżniane przez nas grupy nie są monolitami – w każdej z nich znajdziemy spory przekrój osób, poglądów i podejść. Dzięki temu również można mieć nadzieję, że nawet jeśli podział w fandomie będzie się pogłębiał, to jednak pozostaną punkty wspólne.

Kwestie materialne to osobny i bardzo szeroki temat. Odkąd sięgam moją fandomową pamięcią (czyli, powiedzmy, od roku 2003), powszechnie mówiło się o tym, że z pisania fantastyki nie da się utrzymać. Jako wyjątki wskazywano kiedyś Pilipiuka i Sapkowskiego. Obecnie tych wyjątków mamy chyba trochę więcej. Sytuacja więc wydaje się ciut lepsza. Z drugiej strony odnoszę wrażenie, że w ostatnich latach znacząco wzrosła konkurencja i że mamy coraz więcej piszących osób. To może prowadzić do tego, że debiutanci rzeczywiście zarabiają jeszcze mniej niż kiedyś. Na pewno też trudniej się wybić. Z przytaczanego tekstu Marcina Zwierzchowskiego wynika wyraźnie, że to w kryminale, a nie w fantastyce są pieniądze. Czy doprowadzi to do królowania darmowych antologii, selfów i vanity, jak sugeruje Ziuta? Możliwe. Zwłaszcza w wypadku opowiadań – wszak nie mamy w Polsce platformy do ich publikowania. No bo gdzie można pisać, poza NF-em? Jeśli ktoś wydaje zbiory opowiadań, są do nich raczej zapraszane osoby z doświadczeniem, a jedno czasopismo, prezentujące raptem kilka tekstów na miesiąc, nie ma jak zaspokoić potrzeby ekspresji dziesiątek autorek i autorów. Co zaś do dłuższej formy, to chyba jeszcze nie jesteśmy w stanie wyrokować. Rynek wyraźnie się zmienia: kiedyś Fabryka Słów wydawała mnóstwo debiutantów – teraz przestali. Z drugiej strony w ostatnich latach kilka większych wydawnictw ogólnych sięgnęło po fantastykę (albo rozwinęło swoją ofertę w tym zakresie). Jasne, niektórzy się sparzyli i nie kontynuują tej przygody, ale wydaje się, że rynek nie powiedział tu ostatniego słowa.

Te rozdroża, na których stoimy – lokalność vs globalność, humorystyczna obyczajówka vs poważna analiza, obracanie znanych motywów vs poznawanie nowego – mogą nas doprowadzić w różne miejsca. Zresztą wskazane tu „podziały” wcale wzajemnie się nie wykluczają – ale to osobny temat. Przecież jak zawsze, kiedy stoi się przed wyborem, może z tego powstać nowa jakość. Znowu wykażę się niepoprawnym optymizmem i wyrażę nadzieję, że tak się stanie. Wbrew moim obawom chcę myśleć, że Ziuta się myli i Woda na sicie oraz Baśń o wężowym sercu nie są dwoma ostatnimi wielkimi dziełami polskiej fantastyki.

Paweł Majka: […] skoro „starszym” jest dobrze, to nie zauważają potrzeby zmiany, bo nie widzą problemu.

PM: Alqua zapytał, czy część starszego fandomu nie jest zbyt skostniała. Z punktu widzenia dobrze się sprzedających autorów trudno nie być „skostniałym”, gdy przynosi to sukces sprzedażowy. To zresztą argument, który powraca w dyskusjach na Fejsie: „starsi” mogą nie przejmować się krytyką „młodszych”, ponieważ bronią ich wysokie, niedostępne dla „młodszych” nakłady. I tu wracamy do poprzedniej tezy: skoro „starszym” jest dobrze, to nie zauważają potrzeby zmiany, bo nie widzą problemu. Musi zdarzyć się coś nadzwyczajnego, by go dostrzegli. A wtedy mogą przyjąć postawę obronną. Choć nie wszyscy; jak wspomniałem, Sedeńko dostrzegł, że dzieje się coś nowego, i zaczął się rozglądać za autorami spoza swojej bańki, a Inglot na ostatnim SedeńConie wygłosił prelekcję na temat „Komudagate”, bynajmniej nie z pozycji obrońcy oblężonej twierdzy.

Jest jeszcze jeden wątek, który poruszył Michał – kwestia odchodzenia od pisma. Jestem mniej przekonany do tej tezy niż Michał czy Dukaj. Choćby dlatego, że dziś „przeżywanie fabuł” stało się istotnym elementem fantastyki. Co więcej – zjawiska, o których opowiada nam Michał, nie muszą świadczyć o zmierzchu pisma, ale o przemianach w literaturze.

Natomiast nie da się marginalizować stosunkowo młodego zjawiska w polskiej fantastyce, czyli wychodzenia poza literaturę. Bramy szeroko otworzył tu CD Projekt RED, ale przecież to nie koniec. Na podstawie twórczości Jacka Piekary i Marcina Przybyłka powstają gry wideo (a w przypadku tego drugiego – także planszówka). Przygody zarówno z papierowym RPG-iem, jak i z grą wideo próbuje Michał Gołkowski. Przy grach pracują już nie tylko Rafał Orkan czy Martyna Raduchowska, ale też Magdalena Kucenty i Michał Stonawski. Michał Cetnarowski zresztą też ma co nieco wspólnego z tym rynkiem. Krzysztof Piskorski na razie zawiesił pisanie prozy, ponieważ wielki sukces na Kickstarterze odniosła szalenie rozbudowana planszówka, w której przygotowanie się zaangażował. Powstała gra na podstawie obrazów Różalskiego (wcześniej stworzono w oparciu o nie antologię). Pisarze, nie tylko fantaści, ale i „postfantaści”, próbują swoich sił w spotkaniach z kinem i telewizją (Żulczyk, Twardoch, Dukaj, Małecki). Kiedy więc mówimy o zmianach w dzisiejszej polskiej fantastyce, nie można nie wspomnieć o tym zjawisku.

O ile jednak jestem w stanie uwierzyć, że Dukaj[2] idzie w ten sposób za ciosem własnych idei i postulatów, to w pozostałych przypadkach chodzi raczej, w moim przekonaniu, o szukanie sobie nowego rynku, a nie nowego języka. Niemniej w tym kotle, w którym się obecnie gotujemy, nowe media są znaczącą przyprawą. Przy czym nawet tu pierwsze skrzypce gra starsze, a może średnie pokolenie (Sapkowski, Piekara, Przybyłek, Dukaj), bo to jego teksty stanowią źródła dla gier. Młodsi (Raduchowska, Kucenty) to raczej technicy: informatycy i twórcy treści w już przygotowywanych grach, nie zaś dostarczyciele podstaw do adaptacji. „Nowa fala” musi na razie opierać się na tradycyjnej literaturze.

MC: Tylko że to właśnie byłby objaw tej postpiśmienności, której adwokatem diabła, chcąc nie chcąc, stałem się w naszej dyskusji, choć przecież wcale bym się nie cieszył, gdyby się okazało, że Dukaj naprawdę ma rację. W świetle tej egzegezy pisarze odchodzą od książek, bo książki tracą na znaczeniu. Żaliliśmy się już tu na nakłady fantastyki. Ale to nie znaczy, że tworzenie fantastycznej pop-fikcji stało się zupełnie passé; wręcz przeciwnie. Jedną z grup, w których cały czas się liczy, dziś może nawet bardziej niż wcześniej, są producenci szukający kontentu do ekranizacji. Wspominałem o tym wcześniej – fantastyka weszła do mainstreamu, wszyscy powoli przestawiamy się na myślenie ulubionymi franczyzami. Ale ile z nich osadzonych jest tylko na słowie pisanym? Zróbmy szybki test: o czym chętniej rozmawia się w sieci – o książkach czy o grach/serialach? Które dyskusje mają więcej uczestników? Które tytuły przyciągają najwięcej odbiorców? 100 tysięcy czytelników Króla to świetny wynik, prawda? To teraz porównajmy sobie, ilu widzów obejrzało jego ekranizację na VOD.

Ale mniejsza już o to – wbrew pozorom wcale mi nie zależy, żeby przekonać świat, że pisanie książek to przeżytek; wręcz przeciwnie, wolałbym, żeby Dukaj się z kretesem mylił, biznes wydawniczy czekała świetlana przyszłość, płace dla pisarzy rosły pod niebiosa, a już zwłaszcza – dla redaktorów.

PM: Na koniec – chyba że chcecie dorzucić jeszcze coś od siebie – nie mogę nie zapytać jeszcze o dwie rzeczy. A, nie – o trzy.

Pierwsza: jak powiedział Michał, żyjemy w świecie triumfu fantastyki w popkulturze. Seriale, wielkie przeboje filmowe i gry w znaczącej mierze opierają się na fantastyce. Echem tego triumfu wydaje mi się zaangażowanie polskich fantastów w gry wideo. Czy dostrzegacie jeszcze jakieś skutki? Czy młodzi gniewni polskiej fantastyki mają szanse np. na porzucenie przebrzmiałej literatury i skupienie się na pisaniu seriali dla serwisów streamingowych? (Za serialami fantastycznymi stoją raczej też „starsi”, ale w kręgu filmowym). Na razie na paradoks może zakrawać to, że z nowoczesnych narzędzi częściej korzystają konserwatyści.

Druga: żyjemy też w świecie pandemii. Zmiany społeczne, jakie przyniosła, dopiero obserwujemy, bo dzieją się na naszych oczach. Być może nie zdajemy sobie jeszcze sprawy, jak bardzo zmienia ona świat. Widać już jej echa w literaturze (albo przynajmniej w zapowiedziach). Jak sądzicie, w jaki sposób może ona wpłynąć na polską fantastykę?

Trzecia: gdy my toczymy boje na temat spóźnionych przemian społecznych, bronimy Częstochowy, a nawet, jak zauważył Ziuta, ubecji i Kołakowskiego, świat znów rozpoczął wyścig w kosmos. Widać to także w popkulturze. Nie tylko w trylogii Liu Cixina czy powieściach Andy’ego Weira, ale także w amerykańskich filmach i serialach, które coraz częściej wysyłają swoich gwiazdorów w przestrzeń kosmiczną i nawet starają się robić to w miarę poważnie. U nas Sedeńko wydał antologię Mars (myślę, że to dość znaczące – poprzednia nosiła tytuł Przedmurze), a Bartek Biedrzycki i Romek Pawlak wydali w ubiegłym roku bardzo staroszkolne kosmiczne powieści. Sądzicie, że ten nurt może na powrót nabrać znaczenia w polskiej fantastyce po latach zaniedbania?

Michał Cetnarowski: […] z jednej strony – wiemy, że skończył się świat, jaki znaliśmy; ale z drugiej – tworzące się właśnie książki, z kilkoma wyjątkami, rozgrywają się w świecie, który wygląda tak, jakby nic się nie zmieniło […].

MC: Pandemia to ciekawa sprawa. Na razie widzę jej obecność kwantową w popkulturze: i jest, i jakby jej nie było. To znaczy, niby – z jednej strony – wiemy, że skończył się świat, jaki znaliśmy; ale z drugiej – tworzące się właśnie książki, z kilkoma wyjątkami, rozgrywają się w świecie, który wygląda tak, jakby nic się nie zmieniło i jakby dalej stały przed nami takie same wyzwania jak w roku 2019. Wydaje mi się, że jest tak głównie dlatego, że jeszcze nie wiadomo, jak ułoży się świat, na jaki tor ostatecznie przeskoczy historia. Kilka lat po grypie hiszpance ponoć nikt o niej już nie wspominał (w prasie, w literaturze). Czyżby obecnie powtarzał się podobny scenariusz? Ale też początek XX wieku to był okres po I wojnie – ludzie nie potrzebowali pandemii, żeby zauważyć zmianę epoki, odchodzenie w przeszłość dawnego, przeoranego do fundamentów świata.

Drugi wątek to ożywienie tematyki kosmicznej. Coś tu jest na rzeczy na pewno, szlak przecierał Marsjanin Weira, który wyprzedzał trend o kilka lat. Książki Biedrzyckiego i Pawlaka są o tyle ciekawe, że one właśnie, moim zdaniem, wpisują się już w ten nowy, „emocjonalny”, kameralny paradygmat science fiction. Staroszkolne są tu tylko scenografie, kulturowe referencje, nostalgiczne mrugnięcia okiem dla starych wyjadaczy. Ale sedno tych opowieści jest już bardzo nowoczesne: to żadne „spekulacje idei” w duchu Lema czy Dukaja ani opowieści o przemianach całych cywilizacji, tylko przede wszystkim kameralne historie obyczajowe z chwytającymi za serce dramatami bohaterów – co z tego, że rozgrywające się na orbicie czy na obcych światach. Na Zachodzie taką fantastykę pisze np. Ken Liu, bardzo podobnie kładąc akcenty na to, co w jego tekstach ważne.

Niemniej rzeczywiście w „powrocie w kosmos” widzę jeden z wielkich tematów, które czekają na podjęcie przez współczesną SF. Inne to m.in. wpływ mediów społecznościowych / technologii przesyłu informacji na całe społeczeństwa i ich polityki (a nie tylko na jednostki, jak np. w CyberJoly Drim Antoniny Liedtke) czy nowy koncert mocarstw, napięcie na linii Wschód–Zachód i nadchodząca zmiana w geopolitycznym obrazie świata.

PG: Przewiduję właściwie to samo, co sygnalizowałem na początku rozmowy: będzie sporo fantastyki tożsamościowej oraz rozrywkowej. Ta pierwsza niekoniecznie odniesie komercyjny sukces, druga będzie popem dla samego popu – coś jak książki Ćwieka, zanim zmienił image i przetransferował się do kryminału.

Michał trochę kręci nosem na nadmiar obyczaju w SF. Pomijając fakt, że SF jest u nas jak na lekarstwo, to myślę, że po prostu pewien model doszedł do poznawczej ściany. Zauważcie, że ostatnie wielkie powieści hard SF, o których się powszechnie w fandomie rozmawiało – Accelerando i Ślepowidzenie – błyskawicznie zdezaktualizowały się od strony naukowej. Nie da się pisać niczego trwałego, a co dopiero poczytnego, w oparciu o koncepcje tak świeże, że mogą być tylko hipotezą, która za dwa lata trafi do kosza. Awangarda się wyczerpała, czas na neoklasyków w rodzaju Liu Cixina albo Pawlaka. Przechył ku obyczajowi to prosta konsekwencja: idee już mamy, zastanówmy się więc, co na to wszystko ludzie.

I chyba będzie intymniej. Być może Rewiuk z Matkowskim zaburzyli trochę próbę zajdlowską, ale szybka przebieżka po świeżych, obiecujących nazwiskach sugeruje taki kierunek: fantastyki nakierowanej na introspekcję, gatunkowo bliższej realizmowi magicznemu i weird fiction niż wzniosłej epice.

MC: Zaprotokołujmy tylko, że absolutnie nie przeszkadza mi obyczajówka w SF ani nigdzie indziej. Mistrzem w tego rodzaju fantastyce naukowej jest Ken Liu. Po prostu jeśli w science fiction zostaje przede wszystkim obyczaj, choćby najlepiej przedstawiony, i retroscenografie konwencji (solarpunk, cyberpunk, inne -punki), to zastanawiam się, czy to dalej jest „seriożne science fiction”, czy tylko udane ćwiczenie z nostalgii. Może po prostu tęsknię za większym rozmachem fabuł?

Choć już uwaga, że SF doszło do pewnej ściany, rymowałaby się z tezą, że obecny moment dziejowy, międzyepoka, prolog do myślunku popiśmiennego czy jak to jeszcze nazwać, nie sprzyja popularności takiej akurat formy fantastyki. Czy to źle? Zależy, co kto lubi. Staram się tylko odnotować to zjawisko.

MK: Zacznę od kosmosu – wydaje mi się, że jest tu potencjał i że będzie to motyw ponownie eksplorowany. Dzieje się tak dlatego, że świat znowu zaczął żyć „kosmosem”. Ponownie szeroko mówi się o misjach kosmicznych, znów snuje się plany podboju kosmosu. No i wreszcie mamy prywatnych uczestników w wyścigu. Nie zamierzam się tu zachwycać Elonem Muskiem i Jeffem Bezosem, ale ich kosmiczne plany są czymś, o czym się mówi – nie tylko w fandomie. Jeśli ten trend się utrzyma, to byłbym zaskoczony, gdyby temat nie wrócił do literatury SF.

Co do pandemii i jej wpływu na fantastykę – sprawa nie jest prosta. Część z czytelników chętnie teraz pochłania teksty o chorobach, inni ich unikają. Nie wykluczam, że więcej piszących osób będzie chciało jakoś ten temat uwzględnić, gdy sytuacja się uspokoi. Ale na razie to czysta spekulacja i równie dobrze może się okazać, że kiedy pandemia się zakończy, to tematu po prostu nie będzie.

Gdzie zaś są szanse „młodych gniewnych”? Myślę, że wszędzie. Młode pisarki i pisarze nie są ograniczeni tylko do literatury. Wśród nich są twórcy i twórczynie gier komputerowych (o czym wspominałeś, Pawle, wyżej), gier planszowych (takoż) czy LARP-ów. Czy ktoś z nich wybije się na tyle, by stać się powszechnie rozpoznawalnym? Tego nie wiem, ale jestem za to przekonany, że wiele osób piszących fantastykę będzie to robiło „wieloplatformowo”.

PM: Dziękuję wam wszystkim za rozmowę. Z mojej winy po pewnych tematach pohasaliśmy, wielu innych zapewne nie poruszyliśmy. Pewnych rzeczy nawet nie jesteśmy w stanie dostrzec, jak wszyscy, którzy znajdują się w samym środku zachodzących zmian.

Postscriptum

Powyższa rozmowa odbyła się w roku 2021. Trwała, także medialnie, pandemia, inflacja nie rosła aż tak bardzo, a za wschodnią granicą Polski nie wybuchła jeszcze wojna. Jak widać, wystarczył niespełna rok, by tak wiele się zmieniło. Polska fantastyka na część tych zmian zareagowała, np. antologią dla Ukrainy: 24/02/2022, kolejne zmiany dopiero analizuje, do innych, jak skokowy wzrost cen papieru, dopiero się dostosuje. Chętnie angażuje się w rozmaite fanowskie inicjatywy – zarówno w kraju jak i za granicą.

1 W obronie metafizyki (do przeczytania tutaj: https://wiez.pl/2011/01/01/15438-w-obronie-metafizyki/.)

2 Już po zakończeniu tej dyskusji i tuż przed złożeniem numeru, Jacek Dukaj ogłosił założenie firmy zajmującej się m.in. produkcją gier (na podstawie własnej twórczości literackiej).

-

Marcin „Alqua” Kłak

Miłośnik fantastyki od wielu lat aktywnie obecny w fandomie. Organizuje eventy, wydaje swój fanzin („A~Zyn”) i bloguje na www.FandomRover.com. Jednak przede wszystkim uwielbia jeździć na konwenty – odwiedził ich już ponad 200 i nie planuje na tym poprzestać.

Paweł Majka

Urodzony i żyjący w Krakowie; autor pewnej ilości opublikowanych powieści, w tym jednej z Michałem Cetnarowskim, a dwóch z Radkiem Rusakiem. Chętnie uczestniczy w konwentach, chętnie gra w pierwsze dwa Fallouty, a Czarną Kompanię czyta częściej niż, na przykład, Pana Tadeusza. Co nie znaczy, że nie lubi Pana Tadeusza. Zazwyczaj pisuje fantastykę, ale zdarzają mu się skoki w bok, jak historyczna Familia.

Piotr Górski

Ur w 1987 w Nowej Hucie, gdzie dalej mieszka. Debiutował w 2007 szortem w „Science Fiction, Fantasy i Horror”, kolejne opowiadania publikował w „Fahrenheicie”, „Nowej Fantastyce” i Tarnowskich Górach kryminalnie. Teksty publicystyczne pisał do „Czasu Fantastyki”, „Smokopolitan”, Rocznika fantastycznego i „Czasu literatury”. Chciałby mieć więcej czasu. Prywatnie mąż Agnieszki i ojciec Jasia.

Michał Cetnarowski

Pisarz, redaktor, publicysta. W latach 2010–2012 redaktor w polskiej edycji magazynu „Fantasy & Science Fiction”, od 2013 r. w „Nowej Fantastyce”. Dla Storytel.pl pracuje nad serialami audio. Autor m.in. książek beletrystycznych, zbioru esejów o kulturze popularnej Podwójna tożsamość bogów, komiksu Liber Horrorum: Księga grozy, stworzonego z rysownikiem Marcinem Kułakowskim czy Kłębowiska żmij – cyklu fantastyczno-historycznego pisanego z Pawłem Majką. W ramach „Legend Polskich. Allegro” razem z Łukaszem Orbitowskim napisał Wywiad z Borutą, za który autorzy dostali nagrodę im. J.A. Zajdla. Niedawno premierę miała jego powieść SF Gnoza.

Michał Stonawski

Gdzie jest polski horror? Wzloty i upadki polskiej literatury grozy

Polski horror nie istnieje – usłyszałem kiedyś od jednego z pisarzy. Nie oznaczało to, że nie istnieją czytelnicy ani też autorzy czy w ogóle literatura. Znaczyło to, że polskiego horroru nie widać. Nie mówi się o nim szerzej, poza pewną grupą zainteresowanych o autorach piszących grozę mało kto w ogóle słyszał i w gruncie rzeczy coś takiego jak horror mało kogokolwiek u nas obchodzi.

Rozmowa, w której padło powyższe stwierdzenie, przeprowadzona była ponad 10 lat temu, kiedy w polskim horrorze zaczynało dziać się więcej niż przez wcześniejszą dekadę. Czy w przeciągu następnych lat sytuacja zmieniła się na tyle, by dzisiaj nikt nie śmiał wysunąć tak kategorycznego stwierdzenia? I tak, i nie, ciągle jeszcze zdarzają się przypadki, kiedy określenie jakiejś książki „horrorem” nie chce krytykom przejść przez gardło. Jednak z podobnymi problemami boryka się przecież cała fantastyka – w co bardziej poczytnych pismach nazywa się ją najczęściej „realizmem magicznym”, a niektórzy krytycy otwarcie potrafią twierdzić, że fantastyka to coś, co czytają niedojrzali chłopcy[1]. Widać więc, że problemy z docenieniem gatunku nie są tylko domeną horroru.

Aby więc dojść do tego, gdzie obecnie znajduje się literacka groza w Polsce, musimy prześledzić to, gdzie była kiedyś i przez co przeszła – chociażby w formie szybkiego zarysu tej historii. Dopiero wtedy obraz tego, gdzie jest obecnie, będzie można w jakikolwiek sposób ocenić.

JAK BYŁO

Powiedzmy sobie szczerze; horror nigdy nie miał w Polsce szczególnie łatwo. Kiedy w XIX wieku na świecie tryumfy odnosiły powieści gotyckie, w naszym kraju rozpamiętywano kolejne nieudane powstania (listopadowe w okresie romantyzmu, czy styczniowe w okresie pozytywizmu), a o nielicznych fascynacjach ówczesnych twórców klimatami grozy dzisiaj nie mówi się wiele lub też wcale.

Nie oznacza to oczywiście, że motywy grozy nie istniały w polskiej literaturze. Warto tu wspomnieć prekursorkę powieści gotyckiej: Annę z Radziwiłłów Mostowską, o której jednak nie zachowało się zbyt wiele informacji, prócz paru anegdot świadczących o tym, jak bardzo opowieściami grozy była zafascynowana.

W okresie romantyzmu po motywy grozy sięgali tak Mickiewicz (w Dziadach doszukać się można wywoływania duchów i motywów wampirycznych), jak i Słowacki, którego Balladyna otwarcie korzysta ze współczesnego poecie dorobku opowieści grozy. Ale przecież ani o Słowackim, ani o Mickiewiczu nie mówi się w kontekście horroru. Podobnie, jak to się ma w przypadku późniejszych twórców. Jeśli, na przykład, sprawdzić, co krytyka literacka mówi o powieści Wita Tadeusza Micińskiego, okaże się, że próbowano ją klasyfikować jako powieść gotycką, w końcu jednak określono jako: „niejednoznaczną”. Ostatecznie często widnieje przy niej przypisek „literatura piękna”. I o ile, być może, klasyfikacja gatunkowa Wity może być przedmiotem sporów, to już unikanie słowa: „horror” w kontekście Wampira Władysława Reymonta wygląda nieco zabawnie. Google klasyfikuje ją jako „powieść fantasy”, serwis Lubimyczytać.pl zaś jako „literaturę piękną”.Z Wampirem wkraczamy w okres pierwszego wyraźnego rozkwitu literackiej grozy w czasach XX-lecia międzywojennego. Tutaj następuje sytuacja, wydaje mi się, prorocza: horror ma się dobrze głównie za sprawą jednego pisarza – swoje książki tworzy Stefan Grabiński. Absolutne tryumfy jednak odnosi polska powieść kryminalna, a wspomniany Grabiński umiera w biedzie, niedoceniony. Dziś dopiero odkrywany jest przez coraz więcej czytelników, a i to często za sprawą informacji, że to za granicą „polski Poe” bywa bardziej rozpoznawalny niż w kraju[2].

Inni twórcy XX-lecia przeżywają romanse z grozą głównie na skutek niesłabnącego zainteresowania spirytyzmem. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska publikuje tomik Profil Białej Damy. Zafascynowany grozą jest również Gombrowicz, który na łamach tabloidów wydaje powieść Opętani. Znamienne jest jednak to, że na tyle wstydzi się tej fascynacji, że tworzy pod pseudonimem: Z. Niewieski, a do autorstwa oficjalnie przyznaje się dopiero niedługo przed swoją śmiercią.

Mam wrażenie, że historia literackiego horroru w Polsce to historia krótkotrwałych wzlotów (podczas których usiłuje się on wyrwać z „getta”) i okresów ciszy. Po okresie naznaczonym przez twórczość Grabińskiego następuje przestój. II wojna światowa nie nastraja polskich pisarzy do fascynacji horrorem, później zaś przychodzi PRL, a w nastawionej na materializm Polsce Ludowej niechętnie patrzy się na literaturę grozy, kojarzoną z grafomaństwem i niepotrzebnymi fantazjami. Dopiero w 1957 roku wydawnictwo Iskry prezentuje tomik Opowieści z dreszczykiem, czytelnik nie znajdzie tu jednak polskich nazwisk. W polskiej literaturze horror, jeśli się pojawia, to jako domieszka do o wiele chętniej wydawanej wówczas literatury science fiction, tak jak ma to miejsce w Solaris Stanisława Lema.

Po tym okresie ciszy, na przełomie lat 80. i 90. XX wieku następuje zalew pstrokacizny i zachłyśnięcia się literaturą grozy, który dzisiaj znany jest jako „złota era horroru”. Zmianę prowokują oczywiście przemiany ustrojowe i fascynacja Zachodem. Wszystko to, co do tej pory pozostawało poza zasięgiem czytelnika, teraz jak lawina trafia na półki księgarń. Głównym „winowajcą” jest tu wydawnictwo Amber, które prezentuje serię „Amber Horror” – dumnie wyeksponowaną na okładce złotymi literami. Jedną z pierwszych (jeśli nie pierwszą) powieścią grozy okazuje się być Manitou Grahama Mastertona (polskie wydanie – rok 1989). Amber nie kupuje praw tylko do jednej książki, ale do całego katalogu powieści, które ten pisarz napisał wcześniej; skutkuje to tym, że Masterton zalewa rynek, co gruntuje jego pozycję i niewspółmierny co do popularności za granicą sukces pisarza w Polsce.

W trakcie „złotej ery” do kraju trafiają powieści Jamesa Herberta, Clive’a Barkera czy Stephena Kinga (chociaż warto zaznaczyć, że jego publikuje się u nas już od końcówki lat 80.), do „żniw” dołączają się wkrótce wydawnictwa Rebis czy Phantom Press, które promuje powieści Guya N. Smitha. W tej zalewie nowości nie ma wiele miejsca dla polskich pisarzy, a nim udaje im się zareagować… „złota era” dobiega końca. Po pięciu latach, w 1994 roku ludzie w zdecydowanej większości mają dosyć horroru. Następuje przesyt i słowo: „Horror” przestaje być promowane na okładkach książek, często zastępowane przez: „Sensacja”.

Czy kolejny okres ciszy oznacza, że w horrorze nic się nie dzieje? Chociaż gatunek schodzi do podziemia, być może właśnie za sprawą poruszenia jakie wywołała „złota era”, pojawiają się nowe nazwiska. W 1999 debiutuje Łukasz Orbitowski, wydając zbiór opowiadań Złe wybrzeża. W 2004 Dawid Kain i Kazimierz Kyrcz Jr. piszą Piknik w piekle. Współczesne opowiadania grozy, sam Kain wydaje w 2007 roku samodzielny zbiór Prawy, lewy, złamany. Popularny twórca kryminałów, Zygmunt Miłoszewski, także debiutuje horrorem pt. Domofon (2005). Niedługo później, w 2009 roku, Łukasz Radecki wydaje swój pierwszy zbiór opowiadań: Kraina bez powrotu: opowieści niesamowite. To tylko początek przełomu, można by wymieniać dalej: Cichowlas, Gacek, Zalewski, Maciejewski… Część tych nazwisk odejdzie później od horroru i w ogóle od fantastyki w stronę gatunków cieszących się większą popularnością (jak kryminał). Można powiedzieć, że publikowanie grozy w pierwszej dekadzie (i znamienitej większości drugiej) XXI wieku jest w pewnym sensie hobbistyczne – wydawnictwa zajmujące się horrorem są małe, często upadają, książkom brak należytej promocji, mało satysfakcjonujące są wynagrodzenia (o ile w ogóle są). Nie pomaga też praktyczny brak recepcji tego gatunku w Polsce. Kropla jednak drąży skałę i coraz to więcej twórczości zaczyna się przebijać do ogólnej świadomości.

JAK JEST

Pomiędzy 2008 a 2013 rokiem odbyłem szereg spotkań na różnych konwentach fantastyki oraz w przyjaznych bibliotekach i ośrodkach kultury. Promowałem zarówno swoją twórczość, jak i świadomość o gatunku. Za każdym razem starałem się zadawać publiczności podobne pytanie: „Czy czytacie horrory?”

Odpowiedź z reguły była jedna: „Tak, jak najbardziej”. Kiedy prosiłem o podanie nazwisk pisarzy, z reguły podawano nazwiska: King, Masterton, czasami Campbell lub Ketchum. „A Polacy?” – drążyłem dalej. Odpowiedzią było zdziwienie: „A to Polacy piszą horrory?”. Wtedy czasami ktoś przypominał sobie o Łukaszu Orbitowskim. Wspomniana na początku rozmowa na temat tego, że polski horror nie istnieje również wydarzyła się w tamtym okresie.

To czysto subiektywne wrażenie, ale wydaje mi się że potwierdzają je obserwacje na wielu konwentach fantastyki, na których miałem okazje być bądź współorganizować (z reguły koordynując blok horroru) – na prelekcje, czy też spotkania z autorami grozy widzów przychodziło zauważalnie mniej, ba, zdarzało mi się prowadzić i takie spotkania, kiedy sala była całkowicie pusta, a horror upchnięty został w osobnym budynku, gdzie ktoś z uczestników konwentu zapuszczał się często zupełnym przypadkiem, najpewniej szukając łazienki.

Czy to jest właśnie obraz współczesnego środowiska i literatury grozy? Gdybym wtedy przeniósł się nagle do teraźniejszości, zapewne nie mógłbym uwierzyć własnym oczom; dzisiaj współczesny horror literacki reprezentowany jest nie przez paru czy też parunastu autorów, ale parudziesięciu, a nowe nazwiska ciągle się pojawiają. Do niedawna działało papierowe pismo „OkoLica Strachu”, dziecko Sebastiana Sokołowskiego, który powołał też do życia jedno z pierwszych małych wydawnictw zajmujących się grozą, Phantom Books Horror (dzisiaj po prostu Phantom Books)[3], prócz niego książki grozy wydawane są również w wydawnictwach Horror Masakra (tu za sprawą pisarza Tomasza Siwca), Dom Horroru, Golem czy Wydawnictwo IX. Ktoś mógłby spytać, czy to nie za wiele jak na tak niewielki gatunek, jakim jest horror. Odpowiedź dają prawa rynku: popyt generuje podaż. Autorów jest sporo, to jak w małych wydawnictwach się oni sprzedają, to już zupełnie inna para kaloszy.

Im masz więcej tytułów, tym efekt jest większy – mówi mi Krzysztof Biliński, szef Wydawnictwa IX – Sprzeda się 50 egz. jednej książki, 30 egz. innej, 10 kolejnej, a 2 tej mniej popularnej. U mnie tak sumując – miesięcznie sprzedaje się kilkaset egz. i to zależy. Bo w jednym miesiącu mogę mieć sprzedaż koło 1000 książek, a w innym koło 400. Więc jak na małe wydawnictwo przystało - szału nie ma, ale coś zawsze kapie.

„Szału nie ma”, ale wydania te zwykle charakteryzują się piękną strona edycyjną – i nie mówię tylko o okładkach, ale często o ilustracjach, dokładności wydania, oraz redakcji i korekty. Kiedy kupisz książkę w IX albo w innym mniejszym wydawnictwie, masz właściwie pewność, że kupujesz małe dzieło sztuki.

Ale czy horror to tylko mali wydawcy? Jestem zdania, że właśnie teraz jesteśmy świadkami zmiany postrzegania grozy na polskim rynku książki. Wspomina mi o tym Magdalena Paluch, z zawodu bibliotekarka, a z zamiłowania jedna z najważniejszych osób, jeśli chodzi o promocję gatunku; to za jej sprawą od 2013 roku rokrocznie w Krakowie odbywa się najważniejsze wydarzenie związane z horrorem – Kfason, na tym konwencie[4] przez długi czas przyznawana była również środowiskowa nagroda im. Stefana Grabińskiego.

Magdalena Paluch zapytana o to, gdzie jest teraz polska groza, zauważa, że:

To jest dość obszerne zagadnienie i można je „ugryźć” z kilku stron. Jak dobrze wiesz, ostatnimi czasy pojawiło się na scenie grozowej sporo nowych nazwisk (autorek, autorów) i wciąż pojawiają się kolejne, które swoich sił próbują w grozie. Ba! Do tej również ostatnio sięgają pisarze związani na co dzień z innym gatunkiem literackim (patrz Wojciech Chmielarz i Kuba Ćwiek), czy osoby znane nam bardziej ze środowiska muzycznego (Marta Bijan). Natomiast wydaje mi się, że kondycja polskiej grozy ma się całkiem przyzwoicie. Jak już mówiłam – coraz więcej autorów decyduje się pisać horrory i świetne jest to, że czytelnik (obojętne czy stary wyga, czy dopiero zaczynający przygodę z tym gatunkiem) ma do wyboru klasyczne ghost story, gotyk, ekstremę, weird fiction czy bizarro itp., dzięki czemu może tę grozę smakować z różnych stron. Poza tym pojawił się też Twój reportaż „Paranormalne”, co też jest ciekawą propozycją dla poszukujących prawdy, mamy też antologie tematyczne (w tym pierwszą polską antologię grozy kobiecej „Zabawki”), tak że naprawdę obecnie jest w czym wybierać. Jako promotorka i prowadząca profil Grozownia dosłownie nie nadążam z nowościami. Przydałoby się rzucić pracę w cholerę i zająć wyłącznie promocją polskiej grozy (nie mówiąc o zagranicznej).

To zainteresowanie nie umyka uwadze większych wydawców – na przestrzeni ostatnich lat horrorem interesował się Videograf (ostatecznie głównym wydawanym tam autorem został Stefan Darda), a dość prężnie działa również wydawnictwo Vesper, gdzie publikuje chociażby popularny Artur Urbanowicz.

Magdalena Paluch wspomina też o innym ciekawym zjawisku – wraz z rozrostem gatunku pojawiają się w nim nowe nurty. Poza klasyczną ekstremą (Siwiec, Czarny), gotykiem (Pypłacz), weird fiction (Gunia) czy zahaczającym o grozę bizarro (główni promotorzy: Kyrcz, Kain, Grzywacz, Szabla), najbardziej rozwijającym się nurtem jest horror słowiański, którego głównym promotorem stał się pisarz Maciej Szymczak, który zapytany o ten nurt, cofa się do czasów, które i ja wspomniałem wyżej:

Kiedy zaczynałem swoją przygodę z pisaniem, w Polsce nie było specjalnie wydawnictw wydających rodzimych twórców grozy. Właściwie była tylko Horror Masakra, która specjalizowała się w polskim horrorze. W tym okresie więcej wychodziło ebooków niż papierowych książek. Startując ze swoim projektem, Krew Zapomnianych Bogów, kompletnie nie wiedziałem, czego się spodziewać, nie miałem jakichś specjalnych oczekiwań, cieszyłem się za to bardzo, że książka ukaże się w wersji papierowej. Twarda okładka, opowiadania ilustrowane symbolami słowiańskimi, to było coś, gdyż wcześniej wydawane książki przez Horror Masakrę miały formę zeszytu. Tutaj jakby został poczyniony krok dalej, a książka odniosła ogromny jak na polski horror sukces. Od chwili jej ukazania się pojawiają się ciągle dodruki, a minęło już pięć lat. Jakieś dwa lata później pojawiły się Dom Horroru i Phantom Books Horror i wszystko nabrało rozpędu; zaczęło się ukazywać coraz więcej książek rodzimych autorów. Przybyło czytelników, jeszcze pięć lat temu grozę, czytali głównie inni autorzy grozy, nie sięgała ona poza fandom, teraz się to na szczęście zmieniło i podążamy powoli ku „normalności”. 5

Czy ta „normalność” to sukces pisarzy grozy? Z pewnością wielki sukces pisarek, bo myli się ten, kto myśli, że horror to mocna, męska proza, wygląda bowiem na to, że w tej materii panie mają równie dużo do powiedzenia. Przewijają się więc nazwiska: Musiałowicz, Kałużyńska, Pypłacz, Osińska, Woźnica, Suchocka… Można długo wymieniać[6]. O widoczność pisarek dba Magdalena Paluch, która zainicjowała akcję „Groza jest kobietą”, o której również opowiedziała:

Jeśli chodzi o sam projekt, cieszy fakt, że autorki nabrały wiatru w skrzydła i myślę, że już wkrótce – dzięki #grozajestkobietą będziemy mogli przeczytać ich nowe, samodzielne teksty (zaraz dostajemy do rąk najnowszą książkę Joanny Pypłacz, Anny Musiałowicz, Karoliny Kaczkowskiej, Agnieszki Pileckiej czy wspólnie napisany zbiór opowiadań Dagmary Adwentowskiej i Agnieszki Biskup). Także wydaje mi się, że ta akcja ma pozytywy. Cieszy fakt, że antologia dociera do osób spoza miłośników grozy i zbiera dobre opinie. Uważam, że Zabawki to swego rodzaju taki przekrój przez twórczość autorek i właśnie o to chodziło – pokazać próbkę literackich umiejętności każdej z nich. Obecnie trwa druga edycja, za mną już trzy rozmowy, przede mną następne zaplanowane. Chciałabym, żeby kolejna antologia też została dobrze przyjęta przez Czytelników i żeby autorki piszące grozę zostały docenione i zyskały grono swoich literackich fanów.

Jak widać, we współczesnym horrorze wrze. Czy da się to jednak zauważyć poza (rosnącym) bąblem środowiska? Wydaje mi się, że to jeszcze ciągle zew przyszłości. Tam, gdzie główne konwenty fantastyki mogą pochwalić się liczbą uczestników idącą w tysiące (bądź dziesiątki tysięcy, jak Pyrkon), wydarzenia takie jak Kfason – chociaż świetnie przygotowane i często (znów subiektywna opinia) nawet lepiej zorganizowane (także pod kątem przygotowania prelegentów) niż niektóre konwenty fantastyki (nie umniejszając wcale konwentom fantastyki), ciągle pozostają gdzieś na uboczu, jednak – o czym wspomina Magdalena Paluch – liczba zainteresowanych ciągle rośnie:

Wydaje mi się, że o ile liczba gości (prelegentów) zwykle jest w miarę stała (między 30 a 40 osób; poza oczywiście 8. edycją, która odbyła się online i liczyła tylko 15 zaproszonych), tak liczba uczestników zdaje się wzrastać z roku na rok (minimalnie, ale jednak). Pierwszy KFASON liczył jakieś 100 osób, a podczas 7. edycji było ich już ponad 200. W porównaniu z dużymi imprezami fantastycznymi to tylko kropla w morzu, ale wiedząc, ile przeszkód mam do pokonania, organizując każdą z edycji, uważam, że to całkiem przyzwoity wynik. Z czasem będzie tylko lepiej.

Spotkałem się z opinią, że właśnie teraz trwa kolejna złota era polskiego horroru. Myślę, że na pewno zjawisko, którego jesteśmy świadkami, można nazwać renesansem, ale sądzę, że złota era może być dopiero przed nami. I dojdzie do skutku, kiedy znacząco wzrośnie powszechna recepcja gatunku, a i zjawisko, które obecnie ma miejsce – zainteresowanie większych wydawców – stanie się czymś powszechnym. Być może też, w czasach globalizacji i możliwości tłumaczenia literatury na inne języki, nie doczekamy się szybko kolejnego przesytu, a kolejny „okres ciszy” nie nadejdzie prędko? Patrząc na obecne trendy i szybkość, z jaką gatunek dopiero nabiera rozpędu – nie jest to wcale myślenie życzeniowe.

1 Nawiązuję tu do 295. odcinka programu Xięgarnia, w którym to Agata Passent w reakcji na wypowiedź Maxa Cegielskiego o tym, że zetknął się z fantasy przed laty, czytając powieści o Conanie, i dopiero teraz sięgnął po książki gościa odcinka, Roberta M. Wegnera, zapytała się go, czy „ma kłopoty z dojrzałością” i czy „cofa się w rozwoju”.

2 Głównie za sprawą jego recepcji w USA, gdzie okrzyknięto go „polskim Poe”. Grabiński tłumaczony jest obecnie na wiele języków, w tym portugalski czy japoński, lecz nie jest prawdą, jakoby w Polsce nie był doceniony; po II wojnie światowej twórczość Grabińskiego promował historyk literatury Artur Hutnikiewicz, w 1975 roku wybór nowel Grabińskiego ukazał się w serii „Stanisław Lem poleca” Wydawnictwa Literackiego, dziś jednym z promotorów twórczości pisarza jest zaś Paweł Dunin-Wąsowicz.

3 W kwietniu 2022 roku Wydawnictwo Phantom Boks ogłosiło zakończenie działalności (inf. Redakcji HZF).

4 Zresztą niejedynym, bowiem od lat odbywa się również Horror Day – Dolnośląski Festiwal Grozy.

5 Tu dodam, że ostatnia z cyklu antologia, Żertwa: antologia słowiańskiej grozy miała ostatnio premierę nakładem Wydawnictwa IX.

6 Wymieniam dalej: Wybraniec, Szolc, Krajewska, Kwiatkowska, Adwentowska,Błach, Łańcucka, Łaniszewska, Mori, Kaczkowska, Pilecka, Biskup – z pewnością jeszcze nie wymieniłem wszystkich.

-

Michał Stonawski

Pisarz, game designer, badacz zjawisk paranormalnych. W 2020 roku jego książka Paranormalne: prawdziwe historie nawiedzeń uzyskała status bestsellera empiku, sprzedając się w prawie 30 000 egzemplarzy, a w przygotowaniu znajduje się kontynuacja, której premiera zaplanowana jest na 15.06.2022. Na swoim koncie ma blisko 50 publikacji beletrystycznych w formie opowiadań (m.in. w piśmie „Nowa Fantastyka”), blisko 100 artykułów publicystycznych oraz dwie książki. Jego twórczość tłumaczona była na niemiecki i czeski, a opowiadania doczekały się również adaptacji audio w produkcjach portalu audioteka.pl. Organizator konwentów fantastyki, w latach 2013-2016 prezes nagrody polskiej literatury grozy im. Stefana Grabińskiego. Jako projektant gier, poza projektami Alrauna Studio, które współprowadzi, współpracował przy produkcji takich gier jak “Model Builder” (2022) czy Car Detailing Simulator (2022), obecnie pracuje również nad zapowiedzianą grą Cooking Championship.

Marcin Zwierzchowski

Kariera samouka

Środowisko fantastyczne jak żadne inne łączy fanów z profesjonalistami i oferuje wiele ścieżek przejścia z grupy tych pierwszych do tych drugich. Olbrzymia skala samoorganizacji fanów przekłada się na wiele okazji, które gdzie indziej widziane byłyby jako kursy doszkalające, staże czy szkolenia. Niczym w naszych ulubionych historiach można przejść drogę „od zera do bohatera”.

Przez dekadę kierowałem działem prozy zagranicznej w miesięczniku „Nowa Fantastyka”. Jestem stałym współpracownikiem „Polityki”, publikowałem również m.in. w „Playboyu”, „Gazecie Wyborczej”, „Książkach”, „Newsweeku”, „Dwutygodniku”. W Storytelu kieruję działem produkcji oryginalnych, a więc pracuję z pisarzami i scenarzystami nad fabułami seriali audio oraz słuchowisk. Z wykształcenia jestem jednak biotechnologiem. Karierę dziennikarską i redaktorską rozpocząłem na… fanowskich serwisach fantastycznych.

Wybaczcie, że będę pisał głównie o sobie, moim celem jest jednak wskazanie na uniwersalizm historii takich jak moja. Na jej niewyjątkowość, może poza odrobiną szczęścia, na fakt, że – bez faktycznej organizacji – w naszym środowisku fanowskim funkcjonuje rozbudowany system szkoleń, który tym upartym i otwartym na wiedzę daje możliwość nauczenia się wielu rzeczy w zasadzie od zera.

Ja byłem takim „zerem” jeszcze w okolicach roku 2005, rozpoczynając studia. Udzielałem się na obecnie już chyba niedziałającym serwisie FantasyWorld, gdzie z jednej strony brałem udział w tworzeniu historii fantasy, pisanej przez wiele osób, na zmianę, po małym fragmencie, z drugiej zacząłem mierzyć się z recenzjami i artykułami. Były okropne. Nie miały prawa być lepsze – nie licząc pisania szkolnych wypracowań, stanowiły moje pierwsze wprawki publicystyczne. Z prozą zaś nie mierzyłem się wcześniej nigdy, chyba że biernie, jako czytelnik (zresztą wówczas wcale aż tak dużo nie czytałem). Trafiłem jednak na społeczność fantastyczną, która nie oceniała (no, może trochę), która rozumiała, kim jest amator, i wiedziała, że umiejętności wymagają czasu i praktyki.

Przełomem były natomiast publikacje na portalach Esensja i Poltergeist, w roku 2007, gdzie zadebiutowałem jako recenzent. W obu przypadkach teksty przeszły długi proces redakcyjny, gdzie moje wynurzenia rozbierane były na części pierwsze, ja zaś nauczyłem się odpowiadać za każdą myśl, którą przelewam na papier (czyli – nie pierdzielić bez sensu, nie rzucać ogólników, nie lać wody).

Na dłużej zostałem z Poltergeistem, dokładnie na cztery lata, w czasie których napisałem kilkaset recenzji, artykułów, newsów. Na jego łamach uczyłem się być dziennikarzem; najpierw obecne tam wspaniałe osoby kontynuowały pracę ze mną nad recenzjami, potem przyszedł czas na artykuły, pierwsze wywiady, zrobiono mi nawet kurs korektora (nie żebym był teraz pełnoprawnym korektorem, ale moja wiedza o języku radykalnie się zwiększyła i choćby ten tekst raczej nie będzie musiał przechodzić dużych zmian). Skończyło się na kierowaniu działem „Książki”, co wprowadziło mnie w działalność rynku wydawniczego, a w efekcie przełożyło się na to, że po ukończeniu studiów jako biotechnolog postanowiłem spróbować pracy właśnie z książkami.

Dziś mam za sobą teksty w największych tytułach w kraju, wywiady z Charlize Theron czy Jeremym Ironsem, wizyty na planach wielu filmów i seriali. Zaczęło się natomiast na Polterze, od fantastów, od fanów i fanek, takich jak ja, którzy postanowili coś wspólnie stworzyć i się wspierać. Od autorów i autorek, którzy znosili cierpliwie moje pierwsze wywiady.

Gdzie jeszcze coś takiego jest możliwe? Środowisko fantastyczne to wiele inicjatyw, które na wstępie nie pytają o CV i doświadczenie, ale liczą na twój zapał. O to chodzi – z zapałem można daleko zajść, nawet gdy zaczyna się w zasadzie bez żadnych umiejętności. Jak ja.

Mam wrażenie, że ten aspekt fandomu zwykliśmy przyjmować jako coś oczywistego, a więc często go przemilczamy – to, że granica między amatorami a profesjonalistami jest tak cienka, że w zasadzie niewidzialna. Każdy może napisać artykuł i przesłać go do „Nowej Fantastyki”, gdzie tekst zostanie oceniony wedle treści, nie nazwiska czy CV, i jeżeli się spodoba, zostanie wydrukowany. To, jak rynek fantastyczny wspiera młodych twórców i twórczynie, częściej dostrzega się w przypadku prozy. Oferuje się im mnóstwo miejsc do publikowania twórczości własnej, od pism (cóż, obecnie głównie NF), przez portale (Esensja), po inicjatywy takie jak antologie Fantazmatów albo konkursy, gdzie każdy amator czy amatorka mogą podesłać opowiadanie do rozważenia. Sam składałem jakiś czas temu antologię Wiedźmin. Szpony i kły, na której stronach lwia część autorek i autorów zaliczała profesjonalne debiuty. Na wszystko to nałożyć trzeba działalność klubów fantastycznych i ich sekcji literackich (jak choćby ta w Śląskim Klubie Fantastyki).

Fandom widzieć trzeba jako bogaty system „kręgów wtajemniczenia”, od bardzo amatorskich mikropublikacji, przez większe strony fanowskie, po portale półprofesjonalne, jak Katedra, Esensja czy Polter, i pisma pokroju „Nowej Fantastyki”. Co zaś najważniejsze – kręgi te nie mają wyraźnych granic, a przepływ ludzi między nimi jest prostszy niż w strefie Schengen.

Przyjrzyjmy się rynkowi opowiadań. Zauważcie, że fantastyka to jedyne poletko literackie w Polsce, na którym opowiadania wciąż są istotne, gdzie wciąż funkcjonuje ścieżka od debiutu opowiadaniem, przez kolejne wprawki w krótkiej formie, po mierzenie się z powieścią. W dużej mierze dzięki fantastom opowiadanie jako forma literacka w Polsce nie zanika. Bo mamy kategorię „Opowiadanie” w Nagrodzie im. Janusza A. Zajdla, bo w „Nowej Fantastyce” są działy prozy polskiej i zagranicznej, bo wydawcy od czasu do czasu raczą nas antologiami, bo wciąż ukazują się autorskie zbiory opowiadań. Na pozostałej części rynku czasami ukaże się jakaś antologia kryminalna, wydaje się też trochę zbiorów, ale raczej niechętnie, częściej przekłady prozy obcej, które już się sprawdziły na innych rynkach.

Opowiadanie cenne są natomiast przede wszystkim dla amatorów. Z powieściami jest tak, że powieść się pisze, wysyła wydawcom, i w 99 przypadkach na 100 brak nawet odzewu (co samo w sobie jest odzewem – ktoś czyta te teksty, ale odpisuje się tylko, gdy autor/autorka rokuje). Nikt z niedoświadczonymi powieściopisarzami/pisarkami nie pracuje. Z krótką formą jest inaczej, bo można dać tekst do oceny na portalach takich jak fantastyka.pl czy esensja.pl, można zgłosić się do sekcji literackiej ŚKF-u, nie brakuje wreszcie forów wzajemnej pomocy pisarskiej, a także inicjatyw, jak wspominane Fantazmaty.

Gdy ma się gotowe opowiadanie realistyczne, niespecjalnie można z nim cokolwiek zrobić. W przypadku tekstu fantastycznego opcji jest aż nadto.

Pytanie: jak? Odpowiedź: próbując.

Powtórzę: fandom to system szkoleń, to darmowe warsztaty, to rzesze ludzi gotowych pochylić się nad tym, co napisaliście, a następnie to skomentować. Od was już zależy, jak to przyjmiecie, co zrobicie z uwagami, czy się czegoś nauczycie. Co ważne: wolno wam być amatorami. Ja też byłem amatorem, bez kierunkowego wykształcenia, bez żadnego doświadczenia, z małego miasta.

***

Mając w pamięci wszystko, co napisałem powyżej, nie chciałbym rysować przed wami fałszywego obrazu rynku dziennikarstwa kulturalnego w Polsce. Tak, możecie zacząć bez żadnych umiejętności i rozwijać się dzięki współpracy z fanami i fankami fantastyki, aż do osiągnięcia poziomu pozwalającego na przejście na rynek profesjonalny. To jest prawda w przypadku publicystyki, w przypadku kariery pisarskiej, a nawet eventowej, bo przecież fandom to również wiele różnej wielkości imprez, które podobnie otwarte są na świeżą krew i umożliwiają rozwój, aż do uczynienia z tej działalności swojej pracy (rzecz jasna, COVID wiele wywrócił do góry nogami). Musicie jednak być świadomi, że rozwój i posiadanie wymaganych umiejętności nie gwarantują, że uda się wam przejść na profesjonalizm – tu w grę wchodzi chłonność rynku, a więc ilość pracy do obdzielenia. Tej jest mało, coraz mniej.

Wybaczcie gorzką nutę na koniec, ale obserwując przez ostatnią dekadę od środka rynek kulturalny w Polsce, widzę, że ten się kurczy, że coraz mniej jest miejsca dla nowych nazwisk, bo i te „stare” z coraz większym trudem znajdują tytuły chętne na przyjmowanie publikacji. Coraz więcej pism ogranicza się do wywiadów z celebrytami, do tekstów o rzeczach, które już są głośne, do przyciągania emocjami i wpisywania się w trendy, zamiast ich kształtowania czy poszukiwania. Minęły już czasy, gdy można było zgłosić wywiad czy artykuł o książce do dużego tytułu prasowego, argumentując istotność publikacji wyłącznie wysokim poziomem rzeczonej książki. Coś o tym wiem – gdy Baśń o wężowym sercu trafiła do księgarń, odbiłem się z propozycjami publikacji od większości tytułów prasowych w kraju, ignorowano moje zapewnienia, że to wielka powieść i wielki autor, skończyło się na króciutkiej recenzji w magazynie „Książki”. Przed nominacjami do Nike i Gdyni o Radku Raku w wysokonakładowej prasie napisaliśmy tylko ja oraz Justyna Sobolewska, która opublikowała artykuł o nowych sposobach opowiadania o historii Polski na łamach „Polityki”. Taki jest obecnie stan prasy kulturalnej w Polsce.

Ale znów – środowisko fantastyczne jest tu wyjątkowe, nowe nazwiska wciąż się pojawiają, wciąż przebijają.

Otwartość na nowych, zrozumienie dla amatorów, chęć wzajemnej pomocy i olbrzymia szczodrość w dzieleniu się wiedzą, które sprawiły, że jestem dziś tu, gdzie jestem, i mogę opisywać wam swoją drogę od fana do profesjonalisty, pozostają w fandomie jak najbardziej żywe. Trzeba je tylko wykorzystać.

-

Marcin Zwierzchowski

Z wykształcenia biotechnolog, z zawodu redaktor i dziennikarz. W Storytel odpowiada za oryginalne produkcje audio. W „Nowej Fantastyce” przepracował 10 lat jako szef działu prozy obcej; obecnie jest stałym współpracownikiem pisma. Redaktor antologii Wiedźmin. Szpony i kły. Od lat publicystycznie związany z „Polityką”, pisze również m.in. dla LubimyCzytac.pl, „Gazety Wyborczej”, „Książek”, „Newsweeka” i „Dwutygodnika”.

Aleksandra Klęczar

Sezon nagród

Na liście nominacji do Hugo i Nebuli za rok 2020 królują teksty, które zwróciły uwagę międzynarodowego fandomu, ale niekoniecznie znalazłyby się na liście największych bestsellerów fantastycznych roku. Dlaczego w takim razie nagrody są ważne – i czy są, tak naprawdę? Nie chcę wdawać się tu w dyskusje o systemie nominacji i nagradzania ani o konfliktach wokół Hugo – to temat na osobną analizę, co najmniej tak długą, jak ta tutaj. Nie chcę też rozważać problemu, co jest ważniejsze – sukces sprzedażowy czy nagrody, bo to, w rzeczywistości, zależy od kontekstu i od tego, co uznamy za ważne: liczba czytelników? Sukces komercyjny? Wpływ na dalszy rozwój fantastyki? Adaptacje w innych mediach? Uznanie krytyków?

Mimo wielu wątpliwości amerykańskie nagrody – zwłaszcza Hugo i Nebula, bo przecież jest ich dużo więcej – w oczach całkiem sporej części środowiska, także poza USA, nadal pozostają znaczące, czy to jako wzorce tego, co w fantastyce ciekawe, czy też, przeciwnie, jako wskazanie na to, czego się właśnie nie lubi. Choćby z tej racji warto, jak sądzę, przyjrzeć się zestawowi powieści nominowanych za rok 2020 do tych właśnie dwóch nagród.

Zwyciężczynią zarówno tegorocznej Nagrody Hugo, jak i Nebuli oraz Locusa w kategorii „powieść” została MARTHA WELLS, a konkretnie – jej NETWORK EFFECT, pierwsza pełnowymiarowa powieść po czterech mikropowieściach i dwóch opowiadaniach z serii The Murderbot Diaries. Do zestawu nagród Wells dorzuciła również Hugo za najlepszą serię książkową, pokonując m.in. cykl Mary Robinette Kowal o Lady Astronaut, a także – znane również w Polsce Wojnę makową Rebekki F. Kuang i serię Johna Scalziego (The Interdependency). To zresztą nie są pierwsze nagrody za ten cykl: Wells doczekała się już dubletów „Hugo plus Nebula” za All Systems Red i Hugo za Artificial Condition, odpowiednio pierwszą i drugą historię z serii. Po latach pisania cenionej fantasy – częściowo znanej także polskim czytelnikom – i tworzenia nowelizacji (m.in. do Gwiezdnych wojen czy Gwiezdnych wrót: Atlantydy) Wells trafiła w dziesiątkę z The Murderbot Diaries, bo seria zyskała nie tylko nagrody, ale i sporą popularność w środowisku fanowskim.

Czemu wspominam tu całą historię Murderbota? Przede wszystkim dlatego, że wbrew pozorom Network Effect czyta się naprawdę dużo, dużo lepiej, jeśli zna się wcześniejsze części cyklu. Mniej przy tym chodzi o fabułę wcześniejszych epizodów – tę mamy przybliżoną w kilku sprytnie wplecionych scenach ze wspomnieniami Murderbota z poprzednich misji – a znacznie bardziej o rozwój charakteru i podejścia głównego bohatera.

Czym bowiem są The Murderbot Diaries? Najkrócej rzecz ujmując, opowiadają one historię tytułowego Murderbota: Jednostki Ochrony, czyli cyborga stworzonego jako inteligentna maszyna do osłaniania ludzi w trudnych sytuacjach, a przy okazji, jeśli trzeba, do zabijania. W teorii istota taka jak Murderbot nie ma uczuć, emocji ani osobowości – w rzeczywistości przynajmniej ten konkretny ma ich całkiem sporo, zwłaszcza od momentu, kiedy udało mu się nielegalnie wyłączyć moduł zarządzający i zyskać autonomię. Gdyby dowiedziała się o tym korporacja posiadająca prawa własności do Murderbota, natychmiast skazałaby go na utylizację, to znaczy – śmierć.

Seria Wells zasadniczo stoi kreacją postaci. Autorka umieściła historię Murderbota w świecie poskładanym inteligentnie i pomysłowo, ale z klocków dobrze znanych, i to z kilku różnych fantastycznych konwencji. Bezwzględne i okrutne korporacje, które nie cofną się przed niczym, byle zarobić i jednocześnie wyłgać się od wszelkiej odpowiedzialności na wypadek problemów, wywodzą się z tradycji cyberpunka, ale są też mocno obecne w grawitujących ku space operze dziełach SF: takie dzieci korporacji Weyland-Yutani, mniej lub bardziej podobne do rodzica, pojawiają się choćby w cyklu The Expanse Jamesa S.A. Coreya. Jednocześnie świat Murderbota ma sporo wspólnego właśnie ze space operą: mamy tu zamieszkany przez ludzkość świat sięgający daleko poza Układ Słoneczny, mamy kolejne fale kolonizacji i związane z nimi prawno-ekonomiczne problemy, a także – niebezpieczne i nie do końca poznane ślady po Obcych, odgrywające znaczącą rolę m.in. w Network Effect. Pojawiają się kwestie modyfikacji ludzi i pytanie o ich granice – do kiedy jest się człowiekiem, a od kiedy pozbawioną praw maszyną? W tle mamy coraz ważniejszą w trakcie rozwoju serii kwestię sztucznej inteligencji, międzyplanetarną politykę – choć raczej na poziomie lokalnych samorządów w poszczególnych koloniach niż wielkich decyzji na centralną skalę – i zmiany w organizacji społecznej: rodziny, pary, społeczeństwa w tym świecie mogą wyglądać inaczej, niż jesteśmy dziś przyzwyczajeni. Do tego Wells dorzuca trochę lekko podanej technologii i gadżetów typowych dla SF – jak nie statki kosmiczne, to tunele nadprzestrzenne czy sztuczną inteligencję. Fabularnie jest też dość klasycznie, a jednocześnie bardzo sprawnie: kryminał łączy się tu z szybką akcją oraz elementami thrillera i klasycznej SF o eksploracji kosmosu i kolonizacji, z wątkami ściśle splecionymi w sposób, który wciąga i trzyma w napięciu.

Przypuszczam jednak, że to nie kreacja świata ani nawet nie do końca fabuła zadecydowały o sukcesie serii Wells. Jej świat, choć nie wydaje się szczególnie oryginalny, jest efektowny i ukazany przez doświadczoną autorkę w intrygujący sposób, stanowi też ciekawe tło dla przygód bohaterów. Tym jednak, co okazuje się największą siłą tego cyklu, jest kreacja głównego bohatera.

Pamiętacie nieszczęsnego Marvina, androida paranoika obdarzonego, na swoje nieszczęście, osobowością? Murderbot wydaje się po części późnym wnukiem niezapomnianego bohatera Autostopem przez galaktykę Douglasa Adamsa, choć charakter dramatycznej postaci Wells jest bardziej rozbudowany i pogłębiony niż w przypadku komicznego z natury bohatera Adamsa. Sama miałam jeszcze jedno, znacznie mniej oczywiste skojarzenie. W jednej z moich ulubionych powieści ostatnich lat, Ninefox Gambit Yoona Ha Lee (2016), główna bohaterka Kel Cheris, oficer floty kosmicznej, chętnie zaprasza pomniejsze inteligentne maszyny okrętowe – naprawcze, sprzątające, porządkowe – do wspólnego oglądania seriali, przypominających dzisiejsze azjatyckie dramy, i w ten sposób buduje rodzaj braterstwa z lekceważonymi przez ludzką załogę bytami. Tyle że Murderbot nie potrzebuje – a przynajmniej twierdzi, że nie potrzebuje – żadnego towarzystwa, a już na pewno nie ludzkiego, by oddawać się swojej ulubionej rozrywce, którą jest właśnie oglądanie dram, tym razem niemal dosłownie we własnej głowie. Ukochane serie, takie jak wspominany wielokrotnie Rozkwit i upadek księżyca-azylu, nasz bohater pobiera i odtwarza w pamięci. A że przy tym pod względem szybkości działania i podzielności uwagi bliżej mu do naprawdę zaawansowanego komputera niż do ludzkiego umysłu, może pozwalać sobie na wracanie do ważnych dla siebie filmów w zasadzie przy każdej okazji, nawet w trakcie akcji bojowej, kiedy czas pozwoli…

Murderbot wie dokładnie, które seriale lubi najbardziej, uważa też, że wie wszystko o sobie i swojej naturze; nie muszę chyba dodawać, że – podobnie jak każdy z nas – tak naprawdę wcale nie zna siebie aż tak dobrze, jak mu się zdaje. Ta kwestia to jeden z głównych motywów Network Effect, gdzie niewiarygodna pierwszoosobowa narracja Murderbota zderza się często z odczuciami czytających. Narrator może zapewniać, jak bardzo mu nie zależy na przyjaźni ze sztuczną inteligencją statku (a zależy mu wybitnie, choć może tego nie widzi), postrzegać się jako istotę nieludzką (choć to wszystko, co emocjonalnie ma w sobie i o co walczy, my zwykliśmy określać właśnie mianem człowieczeństwa) i być przekonanym, że ludzie, z którymi współpracuje, to głównie męczące szkodniki (oni bywają męczącymi szkodnikami, ale Murderbotowi niewątpliwie poważnie i całkiem serio na nich zależy).

W kreacji postaci Murderbota Wells dokonała trudnej sztuki: dała czytelnikom bohatera, którego podejście do życia, sarkastyczne i trafne opinie o innych oraz rozczulająca chwilami naiwność w ocenie samego siebie, a przy tym – uparta walka o wolność i bycie sobą, na własnych zasadach – sprawiają, że łatwo z nim sympatyzować, a jednocześnie dobrze się bawić, czytając jego przygody. Tyle że to nie wszystko – część sukcesu powieści pewnie wiąże się także z tym, że przy okazji postaci Murderbota autorce udaje się poruszyć kilka kwestii, które ewidentnie są ważne dla czytelników. Bo – trochę na podobnej zasadzie, jak robił to Terry Pratchett w, powiedzmy, Na glinianych nogach – Wells w trakcie opowiadania o kolejnych przygodach bohatera każe i jemu, i nam zastanawiać się nad całkiem poważnymi pytaniami. Gdzie kończą się prawa człowieka – skoro przysługują ludziom z cyberwszczepami, czemu nie cyborgom, a skoro przysługują ludziom, czemu nie świadomym AI? Czym jest wolna wola i kto może korzystać z luksusu (bo w tym świecie jest to luksus!) samodzielnego podejmowania decyzji? (Na pewno nie Jednostki Ochrony, ale też nie kontraktowi pracownicy korporacji, którzy niewiele różnią się od niewolników). Jak bardzo potrzebne są nam socjalizacja i życie wśród innych? Ile jesteśmy gotowi poświęcić dla innych i dla dobra osób, które są dla nas ważne? Jak sobie radzić z emocjami, które nas przerastają? Dodatkowo pytania te wpisane są w emocjonującą, wartką akcję, Murderbota otacza grupa dobrze napisanych postaci (wśród których króluje, że zacytuję, „ten dupek Art”, sztuczna inteligencja pewnego statku uczelnianego), a tło kulturowo-polityczne jest efektowne i pozwala na ogrywanie licznych przygód. Dziwi jedynie fakt, że The Murderbot Diaries nie mają do tej pory polskiego wydawcy.

To, że zdecydowanie dobrze jest przeczytać wcześniejsze części cyklu, łączy historię o Murderbocie ze współnominowaną do Hugo i również ciągle nieprzetłumaczoną na polski HARROW THE NINTH TAMSYN MUIR. W tym przypadku, podobnie jak u Wells, stosunkowo najmniejszym problemem jest fabuła: znacznie istotniejszy wydaje się fakt, że czytanie Harrow w kontekście poprzedniego tomu serii, Gideon the Ninth (nominowanego zresztą za rok 2019 do Nebuli, Hugo i World Fantasy Award), nadaje powieści nowe znaczenia, przede wszystkim, paradoksalnie, ze względu na to, czego w Harrow wydaje się nie być.

Dla osób znających Gideon the Ninth i pamiętających dramatyczne zakończenie poprzedniej powieści Muir Harrow the Ninth musi być zaskoczeniem. W pierwszej części cyklu – ciągle, niestety, nieznanej polskim czytelnikom – zapoznajemy się z obiema bohaterkami i oglądamy niewielkie fragmenty ich świata: dziwacznego kosmosu spojonego nekromantyczną magią i pozostającego od 10 tysięcy lat pod rządami Imperatora Nieśmiertelnego. Dziewięć światów – dziewięć Domów – ma swoje własne tradycje magii związanej ze śmiercią i zmarłymi; a najciemniejszym, najdalszym, najzimniejszym i najmniej kochanym ze wszystkim jest lodowaty i jałowy Dom Dziewiąty, gdzie kapłani i kapłanki w czarnych szatach i makijażach upodabniających ich do szkieletów od wieków modlą się, by Grobowiec, którego strzegą, pozostał zamknięty.

I z tego gotyckiego jak sen emo-nastolatki z lat 90. miejsca postanawia uciec, na początku pierwszego tomu powieści, rudowłosa, zbuntowana, wojownicza i przez nikogo nielubiana dziewczyna. Ma na imię Gideon, na świat patrzy z ponurym sarkazmem i naprawdę, naprawdę chciałaby zabrać ze sobą swoje buty, miecz i kolekcję porno-gazetek o laskach z dużym biustem, zaciągnąć się do wojska i nigdy więcej nie oglądać Dziewiątego Domu. Ma serdecznie dość jego ponurych tajemnic, jego króla i królowej, jego obrzędów i kapłanek, a przede wszystkim – jego następczyni tronu: nastoletniej mistrzyni nekromancji, księżniczki wredności i królowej mobbingu, Harrowhark Nonagesimus. Ucieczka się nie uda, ale Harrow zaproponuje inne wyjście, z gatunku „propozycja nie do odrzucenia”. Wkrótce obie arcywroginie – współpracowniczki – przyjaciółki, troszkę chyba przy tym byciu wrogami w sobie nawzajem zakochane, a dzielące, o czym dowiemy się dość późno, straszny i paskudny sekret, wyruszą do zapomnianego, rozpadającego się zamczyska w głębokim kosmosie, żeby razem z rywalami z innych domów szukać… czegoś. Nikt tak do końca nie wie czego, poza tym, że jedno z nich, albo dwójka, albo może wszyscy mogą osiągnąć nieśmiertelność (mniej więcej) i wieczną młodość w służbie Boga Imperatora Szkieletów. Tylko najpierw muszą znaleźć wskazówki. Znaczy, dopóki się nie okaże, że niezależnie od oryginalnego zadania muszą też wytropić mordercę.

Brzmi dziwnie, prawda? A w rzeczywistości fabuła jest jeszcze dziwniejsza niż moje streszczenie. Wbrew wiekowi bohaterek serii Muir o Zamkniętym Grobowcu nie można nazwać powieścią young adult, choć ma z tą konwencją co nieco wspólnego. Nie jest też SF, choć dzieje się w kosmosie, nie jest fantasy, choć w centrum ma magię, ani horrorem, choć makabra, szkielety i nekromancja odrywają w niej ważną rolę. Ma w sobie trochę z każdej z tych konwencji – ale fabularnie, jeśli spojrzymy na centralną część opowiadanej przez Muir historii, równie dużo zawdzięcza ona powieściom Agathy Christie, tym spod znaku locked room mysteries. Do tego Muir już od pierwszej części pogrywa sobie szerokim wachlarzem intertekstualnych zwiazków, od Homera, przez memy, po nazwanie bohaterki „Dulcynea”, z całym bagażem skojarzeń, jakie niesie to imię nieistniejącej tak naprawdę kobiety.

W Harrow the Ninth autorka kontynuuje swoje gry z chronologią, narracją i intertekstualnoscią. Jednak historia, którą tu poznajemy, nie do końca zgadza się z tym, co pamiętamy z poprzedniej powieści, a na dodatek w pewnym momencie okaże się, że nasz drugoosobowy narrator (jeden z kilku w powieści) gra z nami i z adresatką we własną długą grę… Kiedy zaczyna się akcja Harrow the Ninth, czytelnicy znający poprzedni tom z pewnym dyskomfortem zauważą, że nikt nie pamięta pewnej bohaterki – tej, której imię było na okładce pierwszego tomu. Nieco później dotrze do nich, że Harrow w ogóle zapamiętała poprzednie wydarzenia zupełnie inaczej niż oni. Coś jest bardzo, bardzo nie tak w państwie Imperatora Nieśmiertelnego…

O ile część pierwsza, Gideon the Ninth, pod względem akcji miała sporo wspólnego z, powiedzmy, gotyckim horrorem, ale w schemacie powieści Agathy Christie, o tyle Harrow bliżej do dziwacznej, pokrętnej, ale jednak space opery. Owszem, gotycko-upiorne klimaty nadal są kluczowe – dalej czytamy o nekromancji, szkieletach, makabrycznych wizjach, nekroświętych i zamkniętych grobowcach. W scenografii w dalszym ciągu króluje operowo-kosmiczna (co w tym przypadku bynajmniej nie znaczy „spaceoperowa”) wizja martwego świata pełnego czegoś-w-rodzaju-życia i wszechogarniającej magii śmierci, ale fabularnie zamiast zagadek mordercy w zamkniętym złym domu mamy coś w rodzaju kosmicznej wojny na ogromną skalę, z upiorami martwych planet i potworami wypełzającymi z lepkich, szarych wód rzeki czasu w rolach antagonistów. Tej wojny chyba nie da się wygrać, a przegrana oznacza anihilację – zaś po stronie Cesarza Nieżycia i Śmierci, dla znajomych: Johna, nie bardzo ma kto walczyć. Również Harrow, która z jakichś powodów nie osiągnęła pełnych możliwości liktorki, nie ma zbyt wielkich szans na przetrwanie walki. Na dodatek, jakby wiszącej na nią i światem zagłady było mało, Harrow musi radzić sobie z irytującym faktem, że starsi lektorzy traktują ją z pobłażaniem, jak dorośli nastolatkę (ciekawe dlaczego?), i w ogóle zachowują się jak grupa ludzi, która zna swoje dobre i złe strony od 10 mileniów, a nie jak bóg i jego aniołowie. Z kolei jedyna mniej-więcej-rówieśniczka bohaterki, psychopatyczna Ianthe Tridentarius, wydaje się kandydatką na nową arcywroginię – poza faktem, że wie o Harrow coś, czego nie wie sama Harrow (choć ewidentnie to właśnie Harrow jej o tym powiedziała). Uwaga: w powieści ma to więcej sensu niż w streszczeniu. I niesie ze sobą znacznie więcej emocji.

W Harrow the Ninth widzimy znacznie szerszy wycinek kosmosu niż w poprzedniej powieści, zanurzamy się też znacznie głębiej w mitologię stworzonego przez autorkę świata. Mamy okazję przyjrzeć się dworowi Imperatora i mocno toksycznym relacjom między jego towarzyszami, zerknąć w przeszłość sprzed 10 tysięcy lat, zawartą we wspomnieniach postaci, i spróbować posklejać w głowie przynajmniej częściowy obraz tego, jaki jest ten świat i co się w nim dzieje. No i dowiemy się czegoś na temat Grobowca, który musi pozostać Zamknięty, i tego, co w nim leży.

Wyobraźnia Muir jest, jak trafnie określiło ją kilkoro recenzujących, barokowa. Autorka ma talent do kreowania paradoksalnych, intrygujących obrazów, które zostają z czytającymi na długo – jak ta scena, kiedy wiszącą w kosmosie stację obsiadają potwory nie całkiem z tego świata: „Musiały pokryć całą stację, skryć ją pod ruchomym całunem z pancerzy i skrzydeł, żuwaczek i czułków, martwych wysłanników głodnego gwiezdnego upiora”[1]. Albo ta, kiedy Harrow pierwszy raz czuje zimny, ciężki dotyk wód liminalnej Rzeki, uformowanej przez magię duchów i pełnej zjaw oszalałych z głodu.

Jednocześnie, przy całej atrakcyjności i efektowności świata przedstawionego, Muir poświęca ogromnie dużo miejsca – a patrząc po recenzjach, zyskuje dzięki temu całkiem sporo czytelników – postaciom i ich emocjom. W centrum stoi znana nam z poprzedniej części Wielebna Córka Harrowhark Nonagesimus, obecnie najmłodsza z liktorów Cesarza Nieśmiertelnego i jedyna, która kompletnie nie spełniała pokładanych w niej nadziei. Harrow the Ninth to pod wieloma względami historia mierzenia się z traumą i przeżywania żałoby, tym gorszej i tym bardziej bolesnej, że nasza bohaterka autentycznie nie pamięta, co takiego się stało, co sprawiło, że jej własne wspomnienia wydają się rozdwojone, a rzeczywistość rozsypuje się przed jej oczami. Muir opisuje tę niezrozumiałą dla samej bohaterki rozpacz w przekonujący, chwilami przejmujący sposób, na zmianę oczyma narratora, który jednocześnie wie wszystko i nie wie nic, i z perspektywy pogubionej, nagle niepewnej siebie Harrow. Od strony konstrukcyjno-narracyjnej (nie treściowej!) jest to zresztą chyba najbardziej polaryzująca z nominacji, bo też i najbardziej zawiła, co nie każdy lubi. Narracja jest tu skomplikowana, chronologia – rwana i nie do końca oczywista. Ta powieść wymaga uwagi, a że przy tym charakteryzuje się, podobnie jak tom pierwszy, zmiennym tonem – raz podniosłym, raz sarkastycznym, przeplatającym patos i dramat z humorem często rodem z internetowych przegadywanek i kultury memów – na pewno nie każdej osobie się spodoba (pora na wyznanie: moje pogrywanie sobie z tytułami boga-cesarza tego świata jest ukłonem w stronę stylu autorki). Mnie, przyznam, zachwyciła.

Inną powieścią, która stanowi część cyklu (i także nie ma polskiego tłumaczenia), jest THE RELENTLESS MOON MARY ROBINETTE KOWAL, jedyna chyba klasyczna SF w puli. Jednak w cyklu o Lady Astronaut postacie i ich historie są równie ważne jak retrofantastyczny świat, a w The Relentless Moon dochodzą do tego elementy powieści kryminalnej i politycznego thrillera.

Wspomniałam powyżej, że to kolejna część cyklu o Lady Astronaut – ale w tym stwierdzeniu jest jakieś 90% prawdy. Owszem, to ten sam świat, ten czas akcji, Elma York, główna bohaterka poprzednich części, pojawia się w tle, ale w The Relentless Moon Kowal wprowadza w głównej roli nową, choć obecną w poprzednich odsłonach postać: Nicole Wargin, astronautkę i koleżankę Elmy. Nicole, ambitna i utalentowana pilotka po pięćdziesiątce, zgadza się na rozłąkę z mężem (gubernatorem od niedawna stołecznego Kansas, politykiem o prezydenckich ambicjach), by wykonać ważną misję w kolonii powstającej na Księżycu.

Akcja cyklu Kowal zaczyna się w roku 1952, ukazuje więc alternatywną historię (w założeniu – świata, w praktyce – głównie USA). Właśnie wtedy wszystko się zmienia, ponieważ w ocean u wschodniego wybrzeża Stanów uderza wielki meteoryt. Doprowadza to nie tylko do zniszczenia tej części kraju, ale i do katastrofalnej zmiany klimatu: za parę dekad Ziemia przestanie nadawać się do zamieszkania. W tej sytuacji z jednej strony trzeba przyspieszyć program kosmiczny (pierwsze opowiadania i powieści z tego cyklu opowiadały o kolonizacji Marsa), z drugiej – spróbować przynajmniej nominalnie odłożyć do lamusa przekonania o odpowiednich rolach i zadaniach mężczyzn oraz kobiet, o tym, co wolno białym, a co reszcie świata, i generalnie o konwenansach i dobrych obyczajach. Tyle że takie rzeczy, nawet jeśli są niezbędne, łatwiej zadekretować, niż rzeczywiście zaakceptować…

Kowal w cyklu o Lady Astronaut tworzy główne bohaterki wyjątkowo rzadko spotykane w literaturze popularnej – ambitne, doświadczone, zawodowo aktywne kobiety po pięćdziesiątce, co w tamtym świecie znaczy: u progu starości. Do tego Nicole ma sporo cech, które popkultura zwykle uważa za przynależne raczej czarnym charakterom: jest bardzo ambitna, potrafi cynicznie ogrywać to, jakie społeczne oczekiwania ma wobec niej (jako pani gubernatorowej, eleganckiej damy w pewnym wieku, osoby publicznej) polityczno-społeczna śmietanka jej świata; używa kobiecości i swojej pozycji jako broni i nie ma skrupułów, by przyjmować pozy zupełnie niezgodne z jej charakterem i naturą, za to w danym momencie wygodne; no i starannie ukrywa swoje słabości, póki może. Czytelnikom mogłaby się skojarzyć – choć raczej ze względu na typ postaci niż na konkretne szczegóły fabularne – z fantastyczną kreacją Chrisjen Avasarali, zarówno w powieściach Jamesa S.A. Coreya, jak i w ich serialowej adaptacji, w której niezapomnianą rolę stworzyła Shohreh Aghdashloo. Choć w sumie Nicole – elegancka, doskonale ubrana, wykształcona w szkole dla panien w Szwajcarii, lubiąca operę i władająca obcymi językami – ma też sporo wspólnego z Jackie Kennedy, i to nie tylko dlatego, że akcja dzieje się w roku 1963. Tyle że urodzona w roku 1929 Jackie Kennedy chyba nie była szpiegiem w czasie II wojny światowej…

Postacie to mocna strona powieści Kowal. Kreacja Nicole Wagrin, ale też jej męża Kennetha i tego, co ich łączy – relacji niełatwej, naznaczonej i kilkoma poronieniami Nicole, karierami, którym oboje poświęcają dużo czasu, i ukrywanymi przed drugą stroną sekretami – są psychologicznie wiarygodne i prawdziwe. Podobnie jest z drugą ważną parą postaci w bazie Artemis na Księżycu, Lindholmami – czarnoskórym pilotem Eugenem i jego żoną Myrtle, i z pozostałymi, pomniejszymi bohaterami. Fakt, że główna narracja prowadzona jest z punktu widzenia Nicole, pomaga czytającym poczuć do niej sympatię, zrozumieć ją i zaakceptować jej motywacje i zachowania.

Kowal jest bardzo sprawną pisarką i w The Relentless Moon najlepiej widać to w tym, jak umiejętnie łączy trzymający w napięciu polityczno-szpiegowski thriller (infiltracja programu kosmicznego przez agentów Earth First – ruchu sprzeciwiającego się przeniesieniu ludzkości w kosmos – oraz konieczność odkrycia, kto sabotuje bazę i powoduje coraz poważniejsze wypadki…) z bardzo klasyczną retro-SF, pełną długich opisów manewrów startu i lądowania, opisów bazy na Księżycu, działania sprzętu. Kowal zresztą wyjaśnia w odautorskim komentarzu, co było jej inspiracją i od jakich wydarzeń i odkryć naszego świata wyszła w swojej historii alternatywnej. Do tego bardzo sprytnie przemyca nam dodatkowe informacje o świecie i będącej w coraz trudniejszej sytuacji ludzkości, rozpoczyna bowiem kolejne rozdziały od krótkich notek prasowych z całego globu – bardzo mi się podoba, że jakkolwiek USA jest głównym miejscem akcji, a Amerykanie stanowią kluczowe postacie, autorka nie traci z oczu reszty świata.

Kowal wiarygodnie kreuje w swojej powieści alternatywną wizję lat 50. i 60. XX wieku i nie obawia się obdarzyć bohaterów i bohaterek ideami, podejściami i koncepcjami, które dziś wydają się nam archaiczne, a które były wówczas uważane za naturalne i normalne. Nicole może czuć się rozwścieczona faktem, że szef misji kosmicznych, skądinąd całkiem ją lubiący, z jednej strony uważa ją za „starą torbę”, nienadającą się już do promowania idei misji, ale jednocześnie nadal wykorzystuje jej wiedzę i doświadczenie w kształceniu kolejnych pokoleń przyszłych kolonistów. Przy czym bohaterka nie ma wątpliwości, że taki jest porządek świata, faceci tak mają i trzeba raczej obejść ich uprzedzenia sprytem i tak zwanymi kobiecymi sztuczkami niż próbować zmienić świat, a choć ona i jej koleżanki wymieniają między sobą sarkastyczne uwagi o mężczyznach, akceptują jednak ideę szyi kręcącej głową. Rodem z lat 60. jest też technologia – od statków kosmicznych po radia i telefony – opisywana przez autorkę chętnie i z zamiłowaniem.

Na pewnych elementach nostalgii gra także nominowana do Nebuli SILVIA MORENO-GARCIA w swoim MEXICAN GOTHIC (powieść niedawno ukazała się po polsku, przełożył ją Ryszard Oślizło). W pierwszej chwili wydaje się, że mamy tu do czynienia głównie z grą z konwencją: Moreno-Garcia daje nam bowiem klasyczną gotycką opowieść o tym, jak młoda, zamożna i raczej nierozsądna Noemí Taboada dostała od rodziny ważne zadanie i pojechała do tajemniczej posiadłości, skąd doszły ją niepokojące wieści o kuzynce Catalinie, która niedawno wyszła za mąż za syna właścicieli. Jesteśmy w Meksyku lat 50. XX wieku: świat się modernizuje, dziewczyny zaczynają upominać się o swoje (Noemí toczy małą wojenkę z ojcem o pozwolenie na studiowanie), a miasto Meksyk się zmienia, stając się kosmopolityczną, nowoczesną metropolią. Ale w Wysokim Dworze, starym domu Doyle’ów, rodziny brytyjskich imigrantów, świat trwa, jakby epoka królowej Wiktorii nigdy się nie skończyła. Kiedy tylko Noemí pojawia się w ich posiadłości, natychmiast wyczuwa, że coś jest nie tak…

Klasycznych tropów rodem z powieści gotyckiej jest tu sporo. Z tej tradycji wywodzi się charakterystyka zarówno Noemí, jak i mieszkańców domu Doyle’ów: mamy więc zakochaną w romantycznych baśniach i gotyckich powieściach Catalinę, upiornego prastarego pana domu, Howarda Doyle’a (nazwanego, jak mówi sama Moreno-Garcia, po dwóch literackich patronach tradycji, z jakiej wywodzi się ta opowieść: H.P. Lovecrafcie i Arthurze Conanie Doyle’u), Virgila, przystojnego, ale okrutnego męża Cataliny, a także stojącą wiernie u boku pana i władcy ponurą siostrzenicę, która zarządza całym domem. Z tradycji gotyckiej wywodzi się także sama fabuła, która podąża za zestawem znanych i typowych dla gatunku motywów. Pojawiają się i tonące w wiecznych mgłach ponure domiszcze, i położony tuż przy nim cmentarz, i kojarzące się z Draculą Stokera opisy (przywodzące na myśl, przez wielokrotnie podkreślaną bladość Doyle’ów i ciemności panujące w domu, wampiryczną arystokrację), i historia rodzinnej zbrodni. Ten ostatni motyw związany jest z postacią Ruth, kuzynki Doyle’ów, która w przeddzień swego ślubu zamordowała rodziców, narzeczonego i wujostwo, po czym popełniła samobójstwo. Ale to nie wszystko: są snujące się po rezydencji duchy, Catalina w roli szalonej żony zamkniętej w domu i oczywiście – tu już bliżej jesteśmy Poego czy nawet Lovecrafta, którego Moreno-Garcia już wcześniej traktowała jako inspirację – mroczne nadnaturalne tajemnice. Autorka spójnie i sprawnie układa z tych znanych klocków wciągającą fabułę – ale też wstawia między nie to wszystko, dzięki czemu Mexican Gothic jest tak efektowną i udaną powieścią.

Mexican Gothic to znacznie więcej niż ćwiczenie w przetwarzaniu tradycji, bowiem w swoją historię Moreno-Garcia wpisuje, subtelnie i pomysłowo, ważne tu i teraz tematy oraz motywy. Po pierwsze – nie do końca typowe dla powieści gotyckiej jest miejsce akcji. Rodzinny Meksyk autorki nieprzypadkowo zostaje wymieniony już w tytule. W powieści pojawiają się zarówno tradycje rdzennych mieszkańców, przejęte i groteskowo przetworzone przez przodka rodu Doyle’ów – jak i kwestie relacji Meksykanów z Europejczykami.

Te drugie są niezwykle ciekawe, bo Moreno-Garcia naprawdę niebanalnie ogrywa kolonialno-rasowe obsesje rodziny Doyle’ów. Znaczenie ma tu zarówno fakt, że – jak wampiry w ludowej tradycji – siedzą na przywiezionej z rodzinnej Anglii ziemi, po to, by ich magiczne „uprawy” miały właściwą glebę, jak i obsesja Howarda Doyle’a na punkcie eugeniki. Nieprzypadkowo jest też często przypominany kontrast między kolorem skóry Doyle’ów i lokalnych mieszkańców: ta wampiryczna, niezdrowo blada cera naznacza właścicieli Wysokiego Dworu nie tylko jako istoty związane z ciemnością i złem, ale i jako obcych, białych, Europejczyków. Doyle’owie to arystokracji, ale i kapitaliści rodem z powieści Dickensa: właściciele upadłej kopalni srebra, którzy póki mogli, eksploatowali swoich robotników (częściowo imigrantów przywiezionych z Anglii, częściowo szukających pracy miejscowych), nie dbali o warunki pracy, a po śmierci – starannie segregowali zmarłych na miejscowych i przyjezdnych. Cały Wysoki Dwór jest na wskroś brytyjski, od wiktoriańskiego wyglądu budowli aż po fakt, że Doyle’owie i ich przywieziona z dawnej ojczyzny służba nie mówią po hiszpańsku, choć mieszkają w Meksyku od pokoleń. Jedynym wyjątkiem, utrzymującym kontakty z miejscową ludnością i choćby trochę rozumiejącym zmieniający się świat, jest młody Francis Doyle ale on w ogóle jest w tej powieści postacią stojącą na granicy światów. Ogrywanie kwestii kolonializmu widać także w kluczowym motywie fantastycznym powieści. To, jak patriarcha rodu wykorzystał, wykrzywił i sprofanował magiczne tradycje kultu, z którym się spotkał, jak zabrał coś, co należało do małej, zamkniętej wspólnoty, i przemienił je w monstrualne narzędzie do podbudowywania własnego ego i własnej żądzy nieśmiertelności, jest wyraźną krytyką europejskiego podejścia do lokalnych kultur.

Cała rodzina Doyle’ów jest dysfunkcyjna. Jej „szkielety w szafie” – morderstwa, ofiary z ludzi, incest, paskudne rytuały – wpisują się w tradycyjne rekwizytorium gatunku. To jednak, co naprawdę ciekawe, dzieje się obok. Moreno-Garcia pokazuje – rysując relację między patriarchą rodu, Howardem, a jego krewnymi i podwładnymi jednocześnie – moralnie niszczycielski związek oparty na despotyzmie ojca rodziny i wymaganiu absolutnego posłuszeństwa, aż do zatracenia samego siebie, od wszystkich dookoła. Prawdziwą klątwą rodziny Doyle’ów jest, tak naprawdę, chore uzależnienie od woli i kaprysów przodka, opętanego ostatecznym, egoistycznym pragnieniem trwania za wszelką cenę. Nieprzypadkowo wielokrotnie pada wobec niego określenie „bóg” i trudno nie skojarzyć go z Josephem Curwenem, straszliwym przodkiem Charlesa Dextera Warda z powieści Lovecrafta. Zresztą charakterystyki postaci w ogóle wychodzą autorce wiarygodnie. Niewiele tu potworów sensu stricto, więcej – ludzi, których wykrzywiła doznawana przemoc i którzy potrafią wyłącznie powtarzać wzorce, na jakich ich wychowano. Moreno-Garcia bardzo efektownie kreuje też nastrój grozy – od niemal pastiszowych opisów gotyckiej mgły na cmentarzu, przez sugestywną atmosferę narastającej niesamowitości w Wysokim Dworze, aż po namacalny, cielesny koszmar domu, który, w dziwaczny i chory sposób, cały stał się żywą istotą…

A skoro już mowa o powracających motywach nostalgii i kwestiach kolonialnych – podobne motywy mają też spore znaczenie dla nominowanej do Nebuli powieści THE MIDNIGHT BARGAIN C.L. POLK. Najbliżej jej chyba do fantasy of manners, konwencji łączącej motywy fantastyczne (magia, magiczne istoty) z elementami romansowo-historycznymi, najczęściej związanymi z mniej lub bardziej fikcyjną wersją Wielkiej Brytanii z pierwszej połowy XIX wieku. Fantasy of manners, najbardziej popularna na przełomie wieków XX i XXI – wśród powieści wiązanych z tym nurtem są znakomite, ale niestety nieprzetłumaczone na polski Swordpoint (1987) i The Priviledge of the Sword (2006) amerykańskiej pisarki Ellen Kushner czy dobrze znany polskim czytelnikom Jonathan Strange i pan Norrell Susanny Clarke (2004) – zyskała ostatnio nowy impuls do rozwoju dzięki popularności efektownych romansów quasi-historycznych w rodzaju Bridgertonów, czy to w wersji powieściowej czy serialowej. To nowe wcielenie romansu, powiedzmy, historycznego – coraz dalsze od powieści stricte historycznej (bo historię postrzegające jako zestaw ładnych dekoracji, a nie coś, czego należy się trzymać) – skupione jest na czynnych postaciach kobiecych, chętnie podkreśla wzajemność erotycznej fascynacji i pożądania, a jednocześnie nie ucieka przed tradycyjnymi romansowymi motywami i scenami. Konwencja ta wydaje się jednym z kluczy do powieści Polk.

W The Midnight Bargain mamy fikcyjny, fantastyczny świat, zza którego jednak co chwilę wyglądają znane nam miejsca. Znajdujemy się, jak zwykle w fantasy of manners, w realiach, które obyczajowo przypominają pop-wersję Wielkiej Brytanii z powieści Jane Austen. Jest urodziwa, bystra i niezależna panna na wydaniu, której wszelkie zalety równoważone są jedną zasadniczą wadą – brakiem posagu. Jest pełen zarówno dumy, jak i uprzedzeń, ale generalnie szlachetny, a przy tym przystojny i bogaty arystokrata w poszukiwaniu małżonki. Mamy i wredną rywalkę, która zagięła parol na kawalera, i antypatycznego typa, który grozi bohaterce wymuszonym małżeństwem, i rodziców panny, którzy nic nie rozumieją, ale martwią się, bo przecież córki nie mogą dziedziczyć, a nad majątkiem wisi cień długów i finansowych problemów. Mamy też, dla równowagi, wyniośle arystokratyczną rodzinę kawalera.

To wszystko, łącznie z wziętą ze specyficznie brytyjskiej praktyki prawnej ideą, że majątek przechodzi zawsze na krewnego w linii męskiej, choćby bardzo dalekiego, z pominięciem córek, w The Midnight Bargain umieszczone jest w świecie fantastycznym. Kolonialna relacja Wielkiej Brytanii i Indii zostaje tu odwrócona. Bogata, elegancka i wyrafinowana kraina Llanandras ma wiele wspólnego z cywilizacją indyjską, i to na piękno jej kultury i sukces ekonomiczny spogląda z podziwem i zazdrością cały świat, w tym znacznie uboższy i bardzo przypominający Wielką Brytanię Chasland.

Czy The Midnight Bargain jest zatem prostym romansem w pseudofantastycznym sztafażu? No właśnie nie do końca, bo fantastyczna warstwa powieści jest i bardzo dla niej ważna, i ciekawie pomyślana. Świetnym pomysłem, wokół którego Polk zbudowała główny motyw powieści, było po pierwsze powiązanie magii z koniecznością zawarcia paktu z jakąś istotą z klasy demonów, mniejszych lub większych, a po drugie – zróżnicowanie kosztu magii dla mężczyzn i kobiet. Bohaterki muszą dosłownie wybrać między rodziną a karierą – nie dlatego, że skłania je do tego presja społeczna, a po to, żeby w świecie, który nie zna skutecznej antykoncepcji, w ogóle przeżyć. Mag mianowicie wiąże się w tym świecie swoistym mentalnym połączeniem z wybranym demonem. Wcześniej przez lata szkoli się, by móc w tej sytuacji kontrolować zmuszoną przemocą potężną i zwykle niechętną do współpracy istotę. Ale jeśli demon trafi na duszę nieprzygotowaną, dopiero się formującą – czyli np., jeśli praktykująca magię kobieta zajdzie w ciążę – skończy się to katastrofą: urodzi się istota opętana przez bestię, groźna i niedająca się kontrolować. Narodziny takiego dziecka oznaczają wyrok śmierci – zarówno dla niego, jak i zazwyczaj dla matki. W związku z tym mężatki w dniu ślubu zakładają kołnierz, który blokuje ich magiczne talenty, a droga do autentycznego mistrzostwa, czyli kształcenie w magicznych bractwach, ogranicza się do mężczyzn.

W tym świecie nasza główna bohaterka, Beatrice Clayborn, chciałaby i zjeść ciastko, i mieć ciastko. Z jednej strony jest magicznie utalentowana, marzy o karierze w tej dziedzinie i żywi (chyba słuszne) przekonanie, że z rodzinnymi interesami radziłaby sobie lepiej niż jej wybitnie uzdolniony w traceniu pieniędzy i wybieraniu najgorszych możliwych przedsięwzięć tatko. Kiedy rodzice zabierają upartą i niespecjalnie stereotypowo „dziewczęcą” Beatrice oraz jej młodszą (i znacznie lepszą w przestrzeganiu konwenansów) siostrę Harriet na oficjalny Sezon Negocjacji – gdzie rodziny panien i kawalerów, metodą „zastaw się a postaw się”, starają się złapać dla swoich potomków odpowiednią parę – bohaterka pragnie tylko jednego: zajmować się magią. Chce przekonać ojca, żeby pozwolił jej pozostać niezamężną i używać zaklęć do wspomagania rodzinnych interesów, albo znaleźć podręcznik, z którego nauczy się wyższej magii bez wiedzy i zgody rodziciela.

Tylko że ten plan na życie zaczyna się chwiać od pierwszego spotkania Beatrice z Ianthe Lavanem – szalenie przystojnym, bardzo bogatym i wyjątkowo utalentowanym magicznie młodzieńcem z Llanandras. Ianthe i Beatrice łączy natychmiastowe pożądanie, a fakt, że dziewczyna właśnie zawarła pakt z pomniejszym demonem szczęścia Nadim, który w nagrodę zażyczył sobie, by pocałowała wskazanego przez niego mężczyznę, nie pomaga…

Akcja powieści obraca się z jednej strony wokół dylematu – miłość i małżeństwo czy magia? – z drugiej: wokół umiejętnie i pomysłowo przedstawionej przez autorkę przyjaźni-rywalizacji, która połączyła Beatrice z Ysbetą, również magicznie uzdolnioną i piekielnie zdeterminowaną siostrą jej ukochanego. Obie dziewczyny próbują razem odkryć sposób przyzwania odpowiednio potężnego magicznego pomocnika i osiągnięcia mistrzostwa w magii bez formalnego, niedostępnego dla nich wykształcenia. Może to i zresztą lepiej – bez tradycyjnego magicznego szkolenia dziewczyny wpadają na pomysł, który daje im, ostatecznie, szansę na osiągnięcie celu wbrew przeszkodom…

W powieści Polk tropy romansowe – od opisów urody obojga bohaterów, przez bardzo lekką, ale wszechobecną erotykę, rozważania o zakochaniu, problemy ze stojącymi na drodze prawdziwej miłości przeszkodami – są bardzo ważne i czytelnik nieprzepadający za nimi raczej nie znajdzie przyjemności w tej lekturze. Trzeba też liczyć się z dziedzictwem prozy spod znaku mniej może samej Jane Austen, a bardziej jej licznych naśladowczyń: obowiązkowymi scenami potańcówek i balów, przejażdżek konnych, proszonych kolacji i kupowania oraz mierzenia strojów. Warto jednak sięgnąć po tę powieść, nawet jeśli na co dzień nie czytuje się podobnej literatury: po pierwsze dlatego, że w intrygujący i wbrew pozorom nieoczywisty sposób porusza ona kwestie praw kobiet, dylematów związanych z macierzyństwem czy obowiązków dziecka wobec rodziny, po drugie – bo fantastyczne pomysły i rozwiązania autorki są naprawdę pomysłowe i ciekawe.

BLACK SUN, którego autorka REBECCA ROANHORSE znana jest polskim czytelnikom z powieści młodzieżowej Wyścig do słońca, wydanej w serii Rick Riordan Przedstawia, to powieść fantasy odwołująca się do tradycji Ameryki Środkowej i Południowej, podobnie jak wspomniane wcześniej Mexican Gothic. O ile jednak powieść Moreno-Garcii wprowadza element fantastyczny do historycznego Meksyku lat 50. XX wieku, Black Sun jest powieścią fantasy, epicką w skali i koncepcji, osadzoną w świecie wzorowanym na lokalnych amerykańskich tradycjach.

W centrum fabuły Black Sun stoi konflikt między bractwami kapłańskimi Czarnowrona i Słońca. Wiele, wiele lat wcześniej w mieście-państwie Tova kapłani słonecznego bóstwa doprowadzili do masakry członków klanu wyznawców Czarnowrona. Ci, którzy przeżyli, nie zapomnieli: cierpliwie czekali na moment zemsty i narodziny nowego wcielenia swojego boga. Serapia, wybrańca boga-czarnowrona, poznajemy w prologu powieści. Jako mały chłopiec zostaje okaleczony przez własną matkę, która następnie popełnia samobójstwo – i nie robi tego „na oczach dziecka” tylko dlatego, że moment wcześniej sama mu te oczy zaszyła. Właściwa akcja przeskakuje o mniej więcej dekadę do przodu, kiedy Serapio jest młodym mężczyzną, naznaczonym nie tylko związkiem z bóstwem, ale też latami cierpień i wyrzeczeń podczas przygotowań do podjęcia swojej roli. Jego zadaniem jest dotarcie do Tovy w konkretnym dniu, a ma tego dokonać z pomocą kapitan Xiali, lubiącej hazard, alkohol i piękne kobiety, obdarzonej przy tym tajemniczą magią, burzliwym temperamentem i wybitnymi zdolnościami do popadania w kłopoty. Tymczasem w samym mieście kapłanka Słońca, Naranpa – która nie pochodzi z żadnego z czterech rządzących miastem arystokratycznych klanów, tylko z dzielnicy nędzy – ponosi spektakularną klęskę, kiedy jej plan (polegający na odbudowaniu pozycji warstwy kapłańskiej i uczynieniu jej bardziej zaangażowaną w życie zwykłych ludzi w mieście) doprowadza do próby zabójstwa, a później do usunięcia Naranpy z urzędu. W mieście narasta napięcie, zwłaszcza kiedy nieoczekiwanie umiera martiarchini klanu Czarnowrona i ze szkoły wojskowej trzeba natychmiast ściągnąć jej młodego syna Okoę…

Ukazany przez autorkę świat to ciekawa próba stworzenia fantasy w realiach, które nie będą oparte na średniowieczno-renesansowej Europie. Kultura wykreowana przez Roanhorse nie jest jednak fantastyczną wersją jednej konkretnej rdzennej kultury, jak, powiedzmy, aztecki świat ze znakomitego cyklu Aliette de Bodard Obsidian and Blood. Tu mamy do czynienia z fantastyczną kreacją, w której światotwórstwo inspirowane jest szerokim wachlarzem pozaeuropejskich tradycji – cenną walutą jest kakao, jak w Mezoameryce, tradycje walki i niektóre mity, jak ten o ptaku pożerającym słońce, mają polinezyjskie odpowiedniki, a centralny kult Słońca był bardzo znaczący zarówno w tradycji religijnej Majów, jak i Azteków. Z tych elementów autorka składa pomysłowy, ciekawy i nieoczywisty, a przy tym spójny świat.

Fabuła powieści Roanhorse jest napakowana akcją, w której mieszają się motywy rodem z thrillera politycznego, powieści awanturniczej, kryminału i klasycznej fantasy. Autorka prowadzi ją bardzo umiejętnie, utrzymując zainteresowanie czytelników także dzięki przeskakiwaniu między różnymi punktami widzenia i postaciami. Te postacie zresztą też stanowią mocny punkt powieści. Roanhorse skutecznie udaje się uniknąć pułapki, w jaką zdarza się wpadać N. K. Jemisin, do której bywa porównywana – jej bohateowie nie są jednoznacznie dobrzy ani (zwłaszcza) jednoznacznie źli, a jednocześnie wydają się psychologicznie prawdziwi, nawet jeśli są dość mocno oparci na archetypach gatunku. Zwłaszcza Xiala wydaje się wzięta niemal wprost z repozytorium gotowych postaci im. Ricka Deckarta, Sama Vimesa i Philipa Marlowe’a – jest żeńską biseksualną wariacją na temat steranego życiem, cynicznego, nadużywającego alkoholu, ukrywającego ponure sekrety, a jednocześnie na wskroś ludzkiego i w głębi duszy szlachetnego gliniarza po przejściach. Roanhorse daje jej jednak dostatecznie ciekawą historię i pozwala pójść w na tyle nieoczekiwanym kierunku, by dać czytającym możliwość sympatyzowania z tą postacią.

W sumie ciekawsze, mimo efektownego twistu związanego z naturą Xiali, jest to, co autorka robi z postacią Sarapia: kreuje go na archetyp, jako klasycznego wybrańca o nadludzkich mocach, i jednocześnie pokazuje, że ktoś taki wcale nie musi być kryształowym bohaterem bez skazy. Nie jest to jakiś absolutnie nowatorski ruch, ale Roanhorse, pisarsko bardzo sprawna, potrafi wykreować tę postać tak, by zaintrygować czytelnika i wywołać sympatię do bohatera. Uzyskuje to także przez początkowe ukazanie postaci Sarapia jako dziecka postawionego wzroku przez ukochaną matkę w strasznej i nie do końca zrozumiałej dla niego sytuacji, a później – przez podkreślanie tego, że bywa on bezwzględny i zabójczy. Jednocześnie wskazuje też na jego pozytywne cechy i na to, w jakim stopniu jest on ofiarą zarówno wychowania, jak i własnej ludzko-boskiej natury. Autorce bardzo dobrze wychodzi także opisywanie związków emocjonalnych i rodzinnych między postaciami. Nieważne, czy mowa o toksycznej rodzinie Sarapia, trudnych relacjach między Okoe a jego siostrą, wyrosłej na gruncie dawnego romansu przyjaźni Naranpy i Iktan czy o najciekawszej chyba w powieści historii rodzącej się fascynacji między Xialą a Sarapiem; za każdym razem mamy do czynienia z psychologicznie wiarygodną opowieścią, nawet jeśli czasami – jak w motywie nagłej zazdrości Naranpy o rzekomy nowy obiekt uczuć w życiu Iktan – motywy te wydają się dość ograne i przewidywalne. Barwne postacie, umieszczone w efektownie opisanym i pomyślanym świecie i wpisane w wartką, trzymającą w napięciu akcję – to się zdecydowanie może podobać. Popularność cyklu Roanhorse potwierdza zresztą fakt, że właśnie rozpoczęły się prace nad jego ekranizacją.

N.K. JEMISIN jest autorką o takiej pozycji – po zdobyciu, po raz pierwszy w historii, trzech nagród Hugo z rzędu za trzy kolejne części cyklu o Pękniętej Ziemi – że na listy plebiscytowych nagród ma szansę trafić w zasadzie każda jej publikacja. Tak było i w roku 2021, kiedy na listach nominacji do Hugo i Nebuli znalazła się jej powieść THE CITY WE BECAME, wyrosła z wcześniejszego opowiadania The City Born Great. To specyficzna powieść: bardzo amerykańska, a konkretnie – bardzo nowojorska. Dzieło Jemisin, jeśli chodzi o założenie światotwórcze, wpisuje się w model opowieści o magicznym wielkim mieście, które zyskuje personifikację (albo zyskuje ją jakaś jego część). Na nieco podobnym koncepcie – choć tam chodzi o rzeki, nie o dzielnice metropolii – zbudowany jest popularny brytyjski cykl Bena Aaronovitcha Rzeki Londynu, dość zbliżone idee pojawiają się również w Nigdziebądź Neila Gaimana.

Jemisin, o czym nietrudno się przekonać przy lekturze jej bloga, ma w sobie coś z aktywistki, starającej się przeciwdziałać rasizmowi, homofobii i kolonializmowi. Jest to dla niej ewidentnie bardzo ważne, co widać i w doborze tematów, i w typach postaci, jakie opisuje. Ma przy tym niewątpliwy talent do kreowania światów i fantastyczną wyobraźnię, pozwalającą jej na tworzenie pomysłów takich jak świat Pękniętej Ziemi w uhonorowanej trzema nagrodami Hugo trylogii. W The City We Became Jemisin świadomie odkłada na bok swoją umiejętność wymyślania zaskakujących, oryginalnych rzeczywistości, osadzając akcję w Nowym Jorku i odnosząc się przede wszystkim, o czym już wspomniałam powyżej, do nowojorskich tradycji, legend i historii.

Nowy Jork właśnie zyskał świadomość jako miasto, a jego dzielnice znalazły swoje awatary wśród mieszkańców. Personifikacje kolejnych dzielnic tworzą u Jemisin różnorodną mozaikę tożsamości. Manny, wcielenie Manhattanu, to czarnoskóry dwudziestoparoletni uliczny artysta. Personifikująca Bronx Bronca Siwanoy jest pochodzącą z rdzennego ludu Lenape lesbijką po siedemdziesiątce, weteranką walki o równouprawnienie mniejszości i szefową galerii sztuki. Brooklyn uosabia czarnoskóra prawniczka w średnim wieku, a jednocześnie była raperka, lokalna działaczka polityczna, a Queens – młoda matematyczka, studentka, imigrantka z Indii. Najbardziej zagubiona i kłopotliwa z awatarów Aislyn (Staten Island) to straumatyzowana przez ojca policjanta, przy tym rasistę i brutala, 30-latka irlandzkiego pochodzenia, konserwatywna i panicznie bojąca się wszelkiej nowości i zmiany. Awatarem całego Nowego Jorku jest z kolei młody, czarnoskóry gej z czymś w rodzaju magicznie indukowanej amnezji – którego chwilowo nikt nie może znaleźć.

Niestety, razem ze świadomością miasto zyskało i wroga: kojarzącą się mocno (i nieprzypadkowo) z Wielkimi Przedwiecznymi, ale czasem też z tym, jak lovecraftowskimi skojarzeniami pogrywał Stephen King (choćby w To), Kobietę w Bieli, istotę, która chciałaby zniszczyć i zabić rodzącą się świadomość Nowego Jorku. Jej pomocnicą, nie do końca rozumiejącą, do czego przykłada rękę, zostaje naiwna i żyjąca w permanentnym lęku Aislyn, a żeby ocalić miasto, bohaterowie będą musieli stoczyć walkę ze złem i skorzystać z pomocy innych awatarów, São Paulo i Hongkongu. Przekonają się też, że nie da się pokonać wrogów bez współpracy i porozumienia.

Jemisin to świetna stylistka i bardzo sprawna pisarka, która nie boi się zaryzykować narracji w czasie teraźniejszym, skupionej na spojrzeniach nie zawsze wiarygodnych narratorów i wyraźnie podkreślającej różnice w ich doświadczeniu, rozumieniu i oglądzie świata. Ten zabieg nie ułatwia lektury – to nie jest powieść, którą połyka się jednym tchem – ale dla czytelników lubiących tego rodzaju zabawy zdecydowanie ją uatrakcyjnia.

Nie jestem pewna, ile warstw powieści Jemisin mi uciekło – jako europejskiej czytelniczce nieznającej szczegółowo historii, legend i klimatu Nowego Jorku (choć, owszem, jako namiętna czytelniczka fantastyki śledząca czasem także i wybuchające w niej afery, nie mogłam nie poznać w głośnej, brutalnej i uprzywilejowanej grupie Alt Artistes – których dzieła są nie tylko rasistowskie, homofobiczne, antysemickie i mizoginiczne w swojej pornograficzności, ale też po prostu bardzo słabe artystycznie – złośliwej parodii ruchu Sad / Rabid Puppies). Recenzje nie pozostawiają wątpliwości, że amerykańska krytyka fantastyczna odebrała powieść jako odę albo wręcz list miłosny do miasta i pochwałę zarówno jego niezłomnego ducha, jak i wieloetnicznej, wielokulturowej natury. Trudno nie zauważyć, nawet z polskiej perspektywy, jak mocno ta powieść autorki Pękniętej Ziemi uwikłana jest także w amerykańską politykę sensu largo, w toczące się w post-Trumpowskiej Ameryce spory i debaty, i jak mocno odwołuje się do spraw aktualnych tu i teraz.

I na koniec, może najbardziej literacka z nominacji: PIRANESI wracającej do pisania po prawie 20 latach zmagań z chorobą SUSANNY CLARKE. Skojarzenie z postacią Giovanniego Battisty Piranesiego – XVIII-wiecznego architekta i rytownika, znanego m.in. z ogromnej serii rysunków przedstawiających wyimaginowane, niezwykle skomplikowane budowle – w pierwszej chwili wydaje się przypadkowe: jako Piranesi określa się narrator i główny bohater tej niedługiej i intrygującej powieści. Wkrótce jednak okazuje się, że wybrano mu to imię nieprzypadkowo (swojego prawdziwego, jak się prędko zorientujemy, nie pamięta, podobnie jak mnóstwa innych rzeczy). W jego obecnym życiu najważniejszy jest Dom, równie skomplikowany i niemożliwy jak fantastyczne projekty włoskiego mistrza. A im dalej jesteśmy w powieści, tym bardziej czujemy, że nadanie pseudonimu bohaterowi (nierozumiejącemu zawartej w nim aluzji), podobnie jak intencje Innego, który go wymyślił, mają w sobie coś – złowrogiego?

Piranesi zbudowany jest na dwóch kluczowych ideach – światotwórstwie i narracji. Olbrzymi i nie całkiem zbadany Dom, w którym mieszka bohater, jest jednocześnie Światem, częściowo, na pierwszym piętrze, zalanym przez Morze, gdzie indziej wypełnionym dziesiątkami mniej lub bardziej zagadkowych Posągów, a na ostatnim piętrze zawierającym podziwiane nieraz przez Piranesiego Chmury, Księżyc i Gwiazdy (wielkie litery są nieprzypadkowe, powtarzają bowiem sposób, w jaki opisuje swój świat narrator). Ten świat jest w zasadzie pusty – nie ma w nim nic poza Domem, Posągami, zalewającym je czasem przypływem i ptakami, z którymi Piranesi potrafi się porozumiewać w specyficzny sposób. Są, owszem, inni mieszkańcy – 13 szkieletów, które Piranesi odwiedza, by dotrzymać im towarzystwa. No i jest jeszcze Inny, który przychodzi z zewnątrz i któremu Piranesi pomaga odkryć sekrety domu i świata. Ale to nie jedyne tajemnice, jakie muszą wyjść na światło dzienne.

Krytyczka i recenzentka Kate Nepveu napisała, że po dziesięciu stronach Piranesiego wiemy o bohaterze więcej, niż on sam wie o sobie, i rzeczywiście tak jest. Podczas gdy Piranesi usiłuje poznać coraz więcej sekretów Domu i jego komnat, my, towarzysząc mu, staramy się wymyślić, skąd bohater w ogóle wziął się w Domu-Labiryncie i gdzie tak naprawdę znajduje się to miejsce – w naszym świecie? Poza nim? W jakiejś innej, dziwacznej rzeczywistości? Dostaniemy te odpowiedzi, a przy okazji fabułę, z której, gdyby ją inaczej poprowadzić, dałoby się zrobić thriller lub horror z elementami fantastyki. Ale jeśli ktoś szuka takich właśnie klimatów, a przede wszystkim – wartkiej, szybkiej, pełnej dramatycznych zwrotów akcji – to w Piranesim tego akurat nie znajdzie. Choć, owszem, są tu zwroty akcji, podobnie jak zaskoczenia, ale to nie na nich skupia się uwaga autorki.

Co wobec tego znajdzie czytelnik w Piranesim? Przede wszystkim powolne odkrywanie nieznanego świata i równie nieznanego umysłu bohatera. Jak Wells i Muir, Clarke niezwykle skutecznie robi tu użytek z koncepcji niewiarygodnego narratora: Dom i jego świat oglądamy oczyma kogoś, kto rozumie z niego tyle samo co my – czyli niewiele – i kto nas co prawda nie oszuka, ale też nie powie nam za dużo, bo sam mało wie o sobie i o świecie. Są momenty, kiedy nasza wiedza i rozumienie ukazanych w powieści bohaterów i świata przekracza rozumienie narratora: chyba większość z nas domyśliła się prawdziwych intencji Innego wcześniej niż Piranesi.

Choć Piranesi nie powstał podczas pandemii, tylko wtedy, gdy poważnie chora autorka po prostu nie była w stanie opuścić własnego domu, trudno przy lekturze nie myśleć o izolacjach, kwarantannach, wymuszonej samotności, do której się w końcu, tak czy inaczej, przyzwyczajamy. Nie ma wątpliwości, że powieść Clarke to fantastyka, a jednocześnie nie jest łatwo umieścić ją w jakiejś wygodnej szufladce. Ma w sobie trochę z fantasy, ale nieoczywistej: Clarke po części gra tu z pomysłami rodem z klasycznej portalowej fantasy, w której postać z naszego świata podróżuje – przez króliczą norę, starą szafę, magiczny portal czy czego tam sobie autor nie wymyśli – do innej rzeczywistości. Po trochu też chyba flirtuje z niemal-weirdem i gotycko-niesamowitymi motywami, czasem sięgając do klasyki literatury, podobnie jak to robiła w swoim błyskotliwym debiucie, wspomnianym już wcześniej Jonathanie Strange’u i panu Norrellu. Przyjaźń Piranesiego z albatrosem, by sięgnąć choćby po jeden przykład, wydaje się ukłonem w kierunku Rymów o sędziwym marynarzu Coleridge’a i jednocześnie – swoistym odwróceniem historii o tym, że zabicie albatrosa przynosi nieszczęście. Językowo precyzyjna, umiejętnie stosująca stylizację, by oddać dziwność języka Piranesiego, bardzo przy tym obrazowa i impresyjna, powieść Clarke przypadnie do gustu czytelnikowi, który ma ochotę na opowieść – dzięki nastrojowi – jednocześnie kojącą i niepokojącą, wciągającą, ale też wymuszającą niespieszną lekturę.

Gdybyśmy chcieli ten nagrodowy przegląd podsumować, w pierwszej chwili staniemy przed zasadniczym problemem – pozornie te powieści są do siebie niepodobne. Rzeczywiście, jeśli chodzi o konwencje, mamy tu bardzo bogaty przegląd tego, co fantastyka potrafi. Od przygodowej SF z elementami cyberpunku i thrillera u Wells, przez science fantasy w kosmosie rodem z gotyckiej baśni-horroru u Muir i przyprawioną pastiszem lovecraftowskiej grozy urban fantasy u Jemisin, romansową fantasy of manners u Polk i retrofantastykę pożenioną z althistorią u Kowal, aż do klasycznej grozy z elementami gotycyzmu u Moreno-Garcii i epickiej fantasy u Roanhorse – wybór jest ogromny.

Pewne motywy, koncepcje i idee wspólne dla nominowanych rzucają się jednak w oczy nawet przy dość pobieżnej lekturze. Jedną z tych koncepcji – widoczną nawet przy podsumowaniu tak skrótowym, jak to w akapicie powyżej – jest synkretyczność, powiedzmy, gatunkowa. Każda z nominowanych powieści miesza różne konwencje, fantastyczne i nie tylko: do tych fantastycznych dołączają motywy rodem z kryminału, thrillera politycznego, romansu, powieści obyczajowej… Wydaje się zresztą, że podobne rzeczy dzieją się w fantastyce na coraz szerszą skalę już od jakiegoś czasu – żeby nie szukać daleko, wystarczy przeczytać całość The Expanse Coreya i zaobserwować, ile tam mamy składowych domieszanych do bazowej space opery…

Do tej mieszkanki gatunkowej można by dorzucić jeszcze jedno – zamiłowanie do lekkich form pastiszu, gry konwencjami, czasami wręcz elementów retellingu. Widać to bardzo wyraźnie w całej powieści C.L. Polk, ale także u Tamsyn Muir. W Harrow the Ninth, w znakomitej sekwencji scen, kiedy Harrow zaczyna powoli orientować się, jak bardzo sama namieszała sobie w głowie, w jej świadomości pojawiają się kolejne alternatywne wersje tego, co mogło się stać, a każda ogrywa jakiś popularny trop literatury romansowej i/lub fanfiction. Cały wachlarz gier z tradycją powieści gotyckiej i literatury grozy (od niesamowitości rodem z twórczości sióstr Brönte, przez klasyczne opowieści o wampirach i motywy rodem z Lovecrafta, aż po elementy niemal body horroru) mamy u Silvii Moreno-Garcii. Na granicy inteligentnego i dość złośliwego pastiszu – mocno zresztą wpisanego w całą polityczną wymowę powieści – jest także potraktowanie lovecraftowskich motywów przez N.K. Jemisin.

Jeśli spojrzymy na zestaw głównych bohaterów, zauważymy, że zawiera on bardzo różnorodne typy: od mocno związanych ze swoimi romansowymi pierwowzorami kochanków u C.L. Polk, przynajmniej częściowo reprezentujących znane literackie typy postaci, po postludzkiego (i poświęcającego sporo czasu na rozważanie, czym się różni od człowieka) Murderbota u Wells. Sporo jest wśród głównych bohaterów i bohaterek osób młodych – Noemί w Mexican Gothic, Harrow i Ianthe u Muir, bohaterki Polk, Serapio u Roanhorse, część postaci Jemisin to często niewiele więcej niż nastolatki. To zresztą dobry moment, żeby zauważyć, że choć pewne wpływy konwencji young adult bywają w tych tekstach widoczne, a część autorek ma doświadczenie w ich pisaniu, żadnej z nominowanych powieści nie da się uznać za należącą do literatury młodzieżowej. To temat na osobny esej, oczywiście, ale na tym etapie warto powtórzyć: nastoletnia postać główna nie wystarczy do uznania powieści za young adult; w końcu gdyby tak było, do YA trzeba byłoby zaliczyć Władcę much… Drugi biegun reprezentują postacie, najoględniej mówiąc, niekoniecznie młode – i w nominowanych do tegorocznych nagród powieściach jest ich całkiem sporo, właśnie w głównych rolach, a nie w tle. Tu zdecydowanie najbardziej wybija się The Relentless Moon, którego główne bohaterki i bohaterowie są w okolicy pięćdziesiątki. Jest też jeszcze starsza od nich Bronca w The City We Became.

W historiach tych postaci wiele jest motywów związanych z szeroko pojętą tematyką LGBT+, ale trzeba wspomnieć, że nie stanowią one centralnych punktów fabuł. Owszem, postacie o różnych orientacjach i identyfikacjach pojawiają się w sporej części tych tekstów – u Muir, Jemisin, Roanhorse, Wells – ale ich tożsamość i seksualność traktowane są jak naturalny element świata przedstawionego i charakterystyki postaci, a nie coś, wokół czego buduje się konflikt.

A kim są antagoniści – ci główni, nie pionki w ich rękach? Przedstawicielami starej, kolonialnej brytyjskiej rodziny (Mexican Gothic). Personifikacjami amerykańskiego rasizmu i kolonializmu (The City We Became). Nieznośnie zadufanymi w sobie i pełnymi pogardy arystokratami płci dowolnej (The Midnight Bargain). Reprezentantami skostniałej arystokratyczno-kapłańskiej warstwy rządzącej religijną stolicą kontynentu (Black Sun). Reliktami czegoś w rodzaju prawego skrzydła wyborców Donalda Trumpa, bojącymi się emigracji z Ziemi na tyle, by uciec się do aktów terroru i sabotażu (The Relentless Moon). Zawistnymi i gotowymi na wszystko chciwcami (Piranesi). Pomocnikami w bezlitosnej korporacyjnej grze w drapieżną kolonizację (Network Effect). Dość wyraźnie wyłania się z tego pewien trend, prawda?

No dobrze, antagonista może też okazać się liczącym 10 tysięcy lat obłudnym typem, który zabił świat, a następnie go wskrzesił i został nekroimperatorem, lub armią duchów pomordowanych planet. Dziękujemy, Tamsyn Muir.

Mówiąc poważnie – to nie znaczy, że u Muir nie pojawia się temat, który wydaje się niezwykle istotny dla ogromnej większości nominowanych powieści: konflikt między imperium a prowincją, peryferiami a centrum, w ogóle konflikt z władzą zwierzchnią i bunt przeciw niej. To był motyw, który bardzo inteligentnie i ciekawie ograła zwyciężczyni Hugo za rok 2019 Arkady Martine, której Pamięć zwana Imperium w dużym stopniu skupia się, koncepcyjnie, wokół pytania o relacje prowincji z militarnie, politycznie, ale przede wszystkim kulturowo dominującym centrum. Ta sama tematyka pojawia się w większości powieści z tegorocznej puli nominacji. Widoczna jest w stanowisku bohaterów Wells, widzących w dominacji drapieżnych korporacji zagrożenie dla przyszłości ludzkości. Nietrudno dostrzec ją u Roanhorse (stare klany vs inni mieszkańcy Tovy) i u Moreno-Garcii (Doyle’owie jako europejscy kolonizatorzy), w idei walki z Kobietą w Bieli u Jemisin, ale też w tym, czym w końcu okazuje się władza cesarska, a kim – cesarz w Harrow the Ninth.

Fantastyka nominowana do nagród w roku 2021 niekoniecznie jest prosta narracyjnie i fabularnie. Od stosunkowo tradycyjnej pod tym względem powieści Polk, chwilami balansującej wręcz na granicy pastiszu historii typu regency romance, przez narrację z punktu widzenia kilku mających ograniczoną wiedzę o świecie postaci (Roanhorse, Jemisin), po świadome i udane użycie koncepcji niewiarygodnego narratora, o którym wiemy, że ma zaburzony ogląd rzeczywistości, czy to dlatego, że jako nie-człowiek nie zawsze rozumie motywacje i sposób myślenia ludzi (Wells), czy ponieważ coś mu/jej zrobiono z pamięcią i świadomością (Muir, Clarke). Niejednokrotnie też mamy w tych powieściach dodatkowe formy narracyjne, jak wplatane listy, wyimki z gazet, z pamiętników itd.

Na koniec warto wspomnieć o dwóch zjawiskach, które wydają mi się znaczące. Nie ma tu ani jednej powieści, która otwarcie i wprost dotyczyłaby pandemii koronawirusa. Ale gdy czyta się je uważnie, to widać, jak znaczące bywają tu motywy osamotnienia, izolacji, żałoby. Pojawiają się one jako ważne u Ronahorse i Wells; w Harrow the Ninth i zwłaszcza w Piranesim samotność, odosobnienie i żałoba wydają się stać w emocjonalnym centrum powieści. Przez The Relentless Moon także przewijają się podobne tematy i motywy, w różnych ujęciach. Z jednej strony, kwarantanna podczas epidemii polio w bazie księżycowej wykorzystana zostaje do wprowadzenia kilku rozwiązań fabularnych rodem z thrillera szpiegowskiego. Z drugiej strony, odcięcie grupy postaci na Księżycu od tego, co dzieje się na Ziemi – a także historia Nathaniela Yorka, przyjaciela Warginów, którego żona Emma bierze z kolei udział w kilkuletniej misji na Marsa, podczas gdy on pozostał w domu; oraz to, jak Kowal opisuje ich emocje i przeżycia – budzi skojarzenia z wydarzeniami ostatnich dwóch lat.

Czy są to powieści dla wszystkich? Niekoniecznie, bo nie każdy akurat taką fantastykę lubi. Czy są to wszystkie ciekawe anglojęzyczne powieści fantastyczne roku 2020? Oczywiście, że nie – znajdziemy wśród nich więcej perełek. Warto wymienić choćby te, których autor(k)ami są Yoon Ha Lee (Phoenix Extravagant), niewątpliwie będący już klasykiem fantastyki Kim Stanley Robinson (The Ministry for the Future), V.E. Schwab (The Invisible Life of Addie LaRue), T.J. Klune (The House in the Cerulean Sea), Naomi Novik (A Deadly Education), a lista ta i tak pozostanie bardzo niepełna. Z kolei gwiazd pokroju Brandona Sandersona (czwarty tom Burzowego Świata), Johna Scalziego (finałowy tom serii Interdependency), Jima Butchera (Peace Talks, szesnasty tom przygód Harry’ego Dresdena) albo Joe Abercrombiego (druga część serii Epoka obłędu) czy autorów tak popularnych jak Sarah J. Maas lub Christopher Paolini nie trzeba czytającym reklamować.

Wiele – i wiele ciekawego – dzieje się w anglojęzycznej fantastyce. Można tylko żałować, że nasz rynek wydawniczy, z różnych powodów, nie zawsze daje polskim czytelnikom szansę zapoznania się z tymi tekstami w języku ojczystym.

1 Przekład Aleksandry Klęczar.

-

Aleksandra Klęczar

Dniami wykłada języki antyczne, mitologię i literaturę grecką w Instytucie Filologii Klasycznej UJ, a nocami i w każdej innej wolnej chwili pożera fantastykę w postaci literackiej, filmowej i growej. Czyta, recenzuje, pisuje felietony (między innymi dla „Nowej Fantastyki”), ma także w dorobku własne próby literackiej – opowiadania w antologiach i współtworzony z Agnieszką Fulińską cykl fantasy dla nastolatków Dzieci dwóch światów (Wydawnictwo Galeria Książki).

Table of Contents

Słowem wstępu

PASTerz

Żona mode

Sal

Xanadu

Zlecenie

Radość

Jednorożce przynoszą same kłopoty

Apostata, czyli od Bizancjum do współczesnej popkultury

Mnóstwo ludzi nie tylko chciało pisać, ale także trenować pisanie

Fantastyka wobec Zmiany.Bardzo subiektywny rekonesans

Fantastyka wobec zmiany. Zagajenia na początek

Gdzie jest polski horror? Wzloty i upadki polskiej literatury grozy

Kariera samouka

Sezon nagród

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15